Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ , Η ΑΝΕΞΑΡΤΗΣΙΑ ΤΗΣ ΟΥΚΡΑΝΙΑΣ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΥΣΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΙΑ ΤΩΝ ΣΕΧΤΑΡΙΣΤΩΝ (Β ' ΜΕΡΟΣ)

Kαθώς το ζήτημα της Oυκρανίας έχει έλθει στην επικαιρότητα με εκρηκτικό τρόπο, μερικές πτυχές της ιστορίας και των ζητημάτων που έχουν απασχολήσει το επαναστατικό κίνημα σε παρελθόντα χρόνο, είναι απολύτως αναγκαίες για τον θεωρητικό εξοπλισμό και προσανατολισμό στη σημερινή κατάσταση.

Aπό τα γραπτά του Λ. Tρότσκι δημοσιεύουμε το παρόν κείμενο γραμμένο το 1939 λίγο πριν το ξέσπασμα του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου.

**************************

Γράφτηκε: 30 Ιουλίου 1939
Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Socialist Appeal, 15 και 17 Σεπτεμβρίου 1939
Πηγή: Marxist Internet Archive*

**************************

 

Μέρος β’

Tι αγνοεί ο σεχταριστής

Ο σεχταριστής απλώς αγνοεί το γεγονός ότι ο εθνικός αγώνας, μια από τις πιο λαβυρινθώδεις, περίπλοκες αλλά συγχρόνως εξαιρετικά σπουδαίες μορφές της ταξικής πάλης, δεν μπορεί να ανασταλεί με κενές αναφορές στη μελλοντική Παγκόσμια Επανάσταση. Έχοντας αποστρέψει τα μάτια τους από την ΕΣΣΔ κι αβοήθητες από το διεθνές προλεταριάτο και την ηγεσία του, οι μικροαστικές μάζες της Δυτικής Ουκρανίας, και οι εργατικές ακόμη, πέφτουν θύματα της αντιδραστικής δημαγωγίας. Παρόμοιες διαδικασίες, αναμφίβολα, λαμβάνουν χώρα και στη Σοβιετική Ουκρανία, μόνο που εκεί είναι πιο δύσκολο να τεθούν ανοιχτά. Το σύνθημα για μια ανεξάρτητη Ουκρανία προωθημένο εγκαίρως από την προλεταριακή πρωτοπορία θα οδηγήσει στην αναπόφευκτη διαφοροποίηση των μικροαστών και θα κάνει πιο εύκολο στα χαμηλότερα στρώματά τους να συμμαχήσουν με την εργατική τάξη. Μόνο έτσι είναι δυνατό να προετοιμαστεί η προλεταριακή επανάσταση.

Πώς θα ανοίξουμε το δρόμο

«Εάν οι εργάτες πραγματοποιήσουν μια επιτυχή επανάσταση στη Δυτική Ουκρανία...», επιμένει ο συγγραφέας μας, «η στρατηγική μας θα είναι να ζητήσουμε τον κρατικό αποχωρισμό της Σοβιετικής Ουκρανίας και την ένωσή της με το δυτικό της τμήμα; Ακριβώς το αντίθετο». Πάλι ακούμε την ίδια μελωδία. «Εάν οι εργάτες πραγματοποιήσουν...» Ο σεχταριστής ικανοποιείται με τη λογική απαγωγή από μια νικηφόρα επανάσταση που, υποθετικά, έχει επιτευχθεί. Όμως για έναν επαναστάτη η ουσία του ζητήματος βρίσκεται ακριβώς στο πώς θα ανοίξει ο δρόμος προς την επανάσταση, πώς θα επιτευχθεί να προσεγγίσουν ευκολότερα οι μάζες την επανάσταση, πώς θα φέρουμε την επανάσταση πιο κοντά, πώς θα εξασφαλίσουμε τον θρίαμβό της. «Εάν οι εργάτες πραγματοποιήσουν...» μια νικηφόρα επανάσταση, ασφαλώς όλα θα είναι μια χαρά. Αλλά ακριβώς, τώρα δεν υπάρχει καμία νικηφόρα επανάσταση· αντίθετα υπάρχει μια νικηφόρα αντεπανάσταση.
Να βρεις μια γέφυρα από την αντίδραση στην επανάσταση – αυτό είναι το καθήκον. Αυτό είναι το περιεχόμενο εν συντομία ολόκληρου του προγράμματος των μεταβατικών διεκδικήσεων (H Θανάσιμη Aγωνία του Kαπιταλισμού και τα Kαθήκοντα της Tέταρτης Διεθνούς). Είναι μικρή η έκπληξη που προκαλεί το γεγονός ότι οι σεχταριστές όλων των αποχρώσεων αποτυγχάνουν να καταλάβουν το νόημά του. Ενεργούν μέσω αφαιρέσεων – την αφαίρεση του ιμπεριαλισμού και την αφαίρεση της σοσιαλιστικής επανάστασης. Το ζήτημα της μετάβασης από τον πραγματικό ιμπεριαλισμό στην πραγματική επανάσταση, το ζήτημα τού πώς θα κινητοποιηθούν οι μάζες στη δεδομένη ιστορική στιγμή για την κατάκτηση της εξουσίας, παραμένει γι’ αυτούς τους στείρους εξυπνάκηδες ένα βιβλίο επτασφράγιστο.

Eπιφανειακή συλλογιστική

Συσσωρεύοντας αδιακρίτως τη μια κατηγορία πάνω στην άλλη, ο κριτικός μας δηλώνει ότι το σύνθημα για μία ανεξάρτητη Ουκρανία εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ιμπεριαλιστών(!) και των σταλινικών(!!) διότι «είναι τελείως αρνητικό στη θέση της υπεράσπισης της Σοβιετικής Ένωσης». Είναι αδύνατο να καταλάβουμε γιατί μπλέκονται εδώ «τα συμφέροντα των σταλινικών». Αλλά ας περιοριστούμε στο ζήτημα της υπεράσπισης της ΕΣΣΔ. Αυτή η υπεράσπιση θα απειλούνταν από μια ανεξάρτητη Ουκρανία, εάν η τελευταία δεν ήταν μόνο εχθρική στη γραφειοκρατία, αλλά και απέναντι στην ΕΣΣΔ. Όμως, κάνοντας μια τέτοια παραδοχή (προφανώς λανθασμένη) πώς μπορεί ένας σοσιαλιστής να ζητάει να παραμένει στα πλαίσια της ΕΣΣΔ μια εχθρική Ουκρανία; Ή το ζήτημα αφορά μόνο την περίοδο της εθνικής επανάστασης;
Πάντως ο κριτικός μας εμφανώς αναγνωρίζει το αναπόφευκτο της πολιτικής επανάστασης ενάντια στη βοναπαρτιστική γραφειοκρατία. Στο μεταξύ, αυτή η επανάσταση, όπως κάθε επανάσταση, αναμφίβολα θα παρουσιάζει έναν ορισμένο κίνδυνο από την άποψη της υπεράσπισης [της EΣΣΔ, Σ.τ.M]. Τι να κάνουμε; Αν ο κριτικός μας είχε σκεφτεί πραγματικά το πρόβλημα, θα απαντούσε ότι ένας τέτοιος κίνδυνος είναι ένα ιστορικό ρίσκο από το οποίο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε, γιατί κάτω από την κυριαρχία της βοναπαρτιστικής γραφειοκρατίας η ΕΣΣΔ είναι καταδικασμένη. H ίδια συλλογιστική εφαρμόζεται εξ ολοκλήρου και στις εθνικές επαναστατικές εξεγέρσεις, οι οποίες δεν αντιπροσωπεύουν τίποτα άλλο παρά ένα μόνο μέρος της πολιτικής επανάστασης.


Η Ανεξαρτησία και το Σχέδιο

Είναι αξιοσημείωτο ότι το πιο σοβαρό επιχείρημα εναντίον της ανεξαρτησίας δεν περνάει καν από το μυαλό του κριτικού μας. Η οικονομία της Σοβιετικής Ουκρανίας εισέρχεται ολοκληρωτικά στο σχέδιο αυτό. Ο αποχωρισμός της Ουκρανίας απειλεί να καταστρέψει το σχέδιο και να υποβιβάσει τις παραγωγικές δυνάμεις. Αλλά ακόμη κι αυτό το επιχείρημα δεν είναι αποφασιστικής σημασίας. Ένα οικονομικό σχέδιο δεν είναι τα άγια των αγίων. Εάν τα εθνικά τμήματα εντός της ομοσπονδίας, παρά τον ενοποιημένο σχεδιασμό, ωθούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις, σημαίνει ότι το σχέδιο αυτό δεν ικανοποιεί. Το σχέδιο είναι έργο ανθρώπων. Mπορεί να αναδομηθεί σύμφωνα με τις νέες επιταγές. Στο βαθμό που το σχέδιο θα είναι πλεονεκτικό για την Ουκρανία, αυτή η ίδια θα επιθυμεί και θα ξέρει πώς να φθάσει στην αναγκαία οικονομική συμφωνία με την Σοβιετική Ένωση, όπως ακριβώς θα είναι ικανή να συμπεράνει την αναγκαιότητα της στρατιωτικής συμμαχίας.
Επιπλέον, είναι ανεπίτρεπτο να ξεχνάμε ότι η ληστρική και αυθαίρετη κυριαρχία της γραφειοκρατίας συνιστά ένα αναπόσπαστο μέρος του τρέχοντος οικονομικού σχεδίου και, ακριβώς, μια βαριά επιβάρυνση για την Ουκρανία. Το σχέδιο πρέπει δραστικά να αναθεωρηθεί πρώτα και κύρια από αυτήν τη σκοπιά. Η επιζώσα κυρίαρχη κάστα καταστρέφει συστηματικά την οικονομία της χώρας, το στρατό και την κουλτούρα της· αφανίζει το άνθος του πληθυσμού και προετοιμάζει το έδαφος για μια καταστροφή. Η κληρονομιά της επανάστασης μπορεί να σωθεί μόνο με μια ανατροπή. Όσο πιο τολμηρή και αποφασιστική είναι η πολιτική της προλεταριακής πρωτοπορίας, στο εθνικό ζήτημα μεταξύ των άλλων, τόσο πιο επιτυχής θα είναι η επαναστατική ανατροπή και τόσο λιγότερα τα γενικά έξοδα.

Μια ιδανική παραλλαγή για τον κριτικό μας

Το σύνθημα για μια ανεξάρτητη Ουκρανία δε σημαίνει ότι η Oυκρανία θα παραμείνει για πάντα απομονωμένη, αλλά ότι θα επαναπροσδιορίσει για τον εαυτό της και με την ελεύθερη θέλησή της το ζήτημα των σχέσεών της με τα άλλα τμήματα της Σοβιετικής Ένωσης και με τους δυτικούς της γείτονες. Ας πάρουμε μια ιδανική παραλλαγή, την πιο ευνοϊκή για τον κριτικό μας. Η επανάσταση λαμβάνει χώρα ταυτοχρόνως σε όλα τα μέρη της Σοβιετικής Ένωσης. Το γραφειοκρατικό χταπόδι στραγγαλίζεται και πετάγεται στην άκρη. Tο ζήτημα της Συντακτικής Συνέλευσης των Σοβιέτ τίθεται στην ημερήσια διάταξη.
Η Ουκρανία εκφράζει την επιθυμία να επαναπροσδιορίσει τις σχέσεις της με την ΕΣΣΔ. Ακόμη και ο κριτικός μας, ας ελπίσουμε, θα είναι έτοιμος να της αναγνωρίσει αυτό το δικαίωμα. Aλλά προκειμένου να προσδιορίσει ελεύθερα τις σχέσεις της με τις άλλες Σοβιετικές δημοκρατίες, ώστε να έχει το δικαίωμα να λέει ναι ή όχι, η Oυκρανία πρέπει να έχει την πλήρη ελευθερία δράσης, τουλάχιστον στη διάρκεια της Συντακτικής αυτής περιόδου. Δεν υπάρχει άλλο όνομα γι’ αυτό, από την κρατική ανεξαρτησία.
Tώρα, ας υποθέσουμε επιπρόσθετα ότι η επανάσταση αγκαλιάζει επίσης την Πολωνία, τη Ρουμανία και την Ουγγαρία ταυτόχρονα. Όλα τα τμήματα του ουκρανικού λαού ελευθερώνονται και έρχονται σε διαπραγματεύσεις για να ενωθούν με την Σοβιετική Ουκρανία. Συγχρόνως όλοι αυτοί εκφράζουν την επιθυμία να έχουν το λόγο στο ζήτημα των αμοιβαίων σχέσεων μεταξύ της ενοποιημένης Oυκρανίας και της Σοβιετικής Ένωσης, της Σοβιετικής Πολωνίας κ.λπ.
Είναι αυτονόητο ότι για να αποφασισθούν όλα αυτά τα ζητήματα είναι αναγκαίο να συγκληθεί η Συντακτική Συνέλευση της Eνοποιημένης Ουκρανίας. Αλλά μια «Συντακτική» Συνέλευση δεν σημαίνει τίποτα άλλο από τη Συνέλευση ενός ανεξάρτητου κράτους που προετοιμάζεται εκ νέου να προσδιορίσει το δικό του εσωτερικό καθεστώς καθώς και τη διεθνή του θέση.

Ο δρόμος προς την ενότητα

Υπάρχει κάθε λόγος για να υποθέτουμε ότι στην περίπτωση του θριάμβου της Παγκόσμιας Επανάστασης οι τάσεις προς ενοποίηση θα αποκτήσουν αμέσως μεγάλη ισχύ και ότι όλες οι Σοβιετικές δημοκρατίες θα βρουν τις κατάλληλες μορφές θεσμών και συνεργασίας. O στόχος αυτός θα επιτευχθεί μόνο με την προϋπόθεση οι παλιοί και εξαναγκαστικοί δεσμοί και κατά συνέπεια τα παλιά σύνορα θα καταστραφούν ολοκληρωτικά·, με την προϋπόθεση ότι κάθε ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη θα είναι απολύτως ανεξάρτητο. Για να επιταχυνθεί και διευκολυνθεί αυτή η διαδικασία, ώστε να καταστεί δυνατή μια πραγματική αδελφότητα μεταξύ των λαών στο μέλλον, οι προχωρημένοι εργάτες της Μεγάλης Ρωσίας πρέπει ακόμη και τώρα να καταλάβουν τις αιτίες των ουκρανικών χωριστικών τάσεων [separatism], καθώς και τη λανθάνουσα δύναμη και την ιστορική νομιμότητα πίσω απ’ αυτό, και πρέπει χωρίς καμία επιφύλαξη να δηλώσουν στον ουκρανικό λαό ότι είναι πρόθυμοι να υποστηρίξουν ολόψυχα το σύνθημα για μια ανεξάρτητη Σοβιετική Ουκρανία σε έναν κοινό αγώνα ενάντια στην αυταρχική γραφειοκρατία και ενάντια στον ιμπεριαλισμό.
Οι μικροαστοί εθνικιστές της Ουκρανίας βλέπουν σωστά το σύνθημα για μια ανεξάρτητη Ουκρανία, εναντιώνονται όμως στη συσχέτιση αυτού του συνθήματος με την προλεταριακή επανάσταση. Θέλουν μια ανεξάρτητη δημοκρατική Ουκρανία και όχι μια Σοβιετική Ουκρανία. Δεν είναι ανάγκη να υπεισέλθουμε εδώ σε μια λεπτομερειακή ανάλυση αυτού του ζητήματος γιατί αυτό δεν αφορά μόνο την Ουκρανία αλλά τη γενική εκτίμηση της εποχής μας πράγμα που έχουμε αναλύσει πολλές φορές. Θα σκιαγραφήσουμε μόνο τα πιο σημαντικά σημεία.
Η δημοκρατία εκφυλίζεται και σαπίζει ακόμη και στα μητροπολιτικά κέντρα. Μόνο οι πιο πλούσιες αποικιοκρατικές αυτοκρατορίες ή ειδικά προνομιούχες αστικές χώρες, είναι ακόμη ικανές να διατηρήσουν στις μέρες μας ένα καθεστώς δημοκρατίας, κι ακόμη κι εκεί είναι προφανώς υποβαθμισμένο. Δεν υπάρχει η παραμικρή ελπίδα ότι η συγκριτικά φτωχή και καθυστερημένη Ουκρανία θα είναι ικανή να εγκαθιδρύσει και να διατηρήσει ένα δημοκρατικό καθεστώς. Πράγματι, η ανεξαρτησία της Ουκρανίας δε θα επιβίωνε μέσα στο ιμπεριαλιστικό περιβάλλον. Tο παράδειγμα της Τσεχοσλαβακίας είναι αρκετά εύγλωττο. Όσο θα επικρατούν οι νόμοι του ιμπεριαλισμού, η μοίρα των μικρών και ενδιάμεσων εθνών θα παραμένει ασταθής και ανασφαλής. Ο ιμπεριαλισμός μπορεί να ανατραπεί μόνο με την προλεταριακή επανάσταση.
Το κυριότερο τμήμα του ουκρανικού έθνους αντιπροσωπεύεται σήμερα από τη Σοβιετική Ουκρανία. Ένα ισχυρό και καθαρά ουκρανικό προλεταριάτο έχει δημιουργηθεί εκεί από την ανάπτυξη της βιομηχανίας. Eίναι αυτοί που προορίζονται να είναι οι ηγέτες του ουκρανικού λαού στους μελλοντικούς αγώνες του. Tο ουκρανικό προλεταριάτο επιθυμεί να ελευθερωθεί από την αρπάγη της γραφειοκρατίας. Το σύνθημα για μια δημοκρατική Ουκρανία είναι ιστορικά ξεπερασμένο. Tο μόνο πράγμα στο οποίο χρησιμεύει, είναι ίσως για να παρηγορεί τους αστούς διανοούμενους. Αυτό δεν θα ενώσει τις μάζες. Kαι χωρίς τις μάζες η χειραφέτηση και η ενοποίηση των Ουκρανών είναι αδύνατη.

Η κατηγορία του κεντρισμού

Ο σοβαρός μας κριτικός μάς πετάει τον όρο «κεντρισμός» σε κάθε ευκαιρία. Σύμφωνα μ’ αυτόν ολόκληρο το άρθρο έχει γραφτεί για να εκθέσει ένα λαμπρό παράδειγμα του «κεντρισμού» μας. Όμως δεν κάνει ούτε την παραμικρή προσπάθεια να δείξει πού ακριβώς βρίσκεται ο «κεντρισμός» του συνθήματος για μια ανεξάρτητη Σοβιετική Ουκρανία. Σίγουρα αυτό δεν είναι εύκολο έργο.
Kεντρισμός είναι το όνομα που χαρακτηρίζει εκείνη την πολιτική που στην ουσία είναι οπορτουνιστική και η οποία επιδιώκει να εμφανίζεται με μορφή επαναστατική. Ο οπορτουνισμός συνίσταται σε μια παθητική προσαρμογή στην άρχουσα τάξη και στο καθεστώς της, ήδη υπάρχον, συμπεριλαμβανόμενων φυσικά και των κρατικών συνόρων. Ο κεντρισμός μοιράζεται πλήρως αυτό το βασικό χαρακτηριστικό του οπορτουνισμού, αλλά προσαρμοζόμενος στους δυσαρεστημένους εργάτες το συγκαλύπτει με ριζοσπαστικά σχόλια.
Εάν προχωρήσουμε από αυτόν τον επιστημονικό ορισμό, θα φανεί ότι η θέση του δυστυχούς κριτικού μας είναι μέρει και εν όλω κεντριστική. Παίρνει σαν αφετηρία τα ειδικά (τυχαία – από την άποψη της ορθολογιστικής και επαναστατικής πολιτικής) σύνορα που κόβουν τα εθνη σε τεμάχια, σαν αυτά να ήταν αμετάβλητα. Η Παγκόσμια Επανάσταση, που δεν είναι γι’ αυτόν μια ζωντανή πραγματικότητα αλλά ξόρκι ενός μάγου-γιατρού, πρέπει να αναγνωρίσει αυτά τα σύνορα ως αφετηρία.
Δεν ενδιαφέρεται για τις φυγόκεντρες εθνικιστικές τάσεις, που μπορεί να κυλήσουν είτε στα κανάλια της αντίδρασης είτε στα κανάλια της επανάστασης. Αυτές βιάζουν τα σαθρά διοικητικά σχέδιά του, που έχουν καταστρωθεί βάσει του μοντέλου «πρώτα» και «μετά». Δειλιάζει μπροστά στον αγώνα για εθνική ανεξαρτησία ενάντια στο γραφειοκρατικό στραγγαλισμό και βρίσκει καταφύγιο σε εικασίες σχετικά με την προτεραιότητα της σοσιαλιστικής ενότητας. Με άλλα λόγια η πολιτική του –αν τα φιλολογικά σχόλια πάνω στην πολιτική άλλων μπορεί να ονομαστεί πολιτική– φέρουν τα χειρότερα χαρακτηριστικά του κεντρισμού.
Ο σεχταριστής είναι ένας οπορτουνιστής που φοβάται τον εαυτό του. Στο σεχταρισμό, ο οπορτουνισμός (κεντρισμός) παραμένει στα πρωταρχικά του στάδια, σαν ντελικάτος βλαστός. Eπί του παρόντος, ο βλαστός αναπτύσσεται κατά το ένα τρίτο, κατά το μισό ή και μερικές φορές περισσότερο. Έχουμε τότε τον παράξενο συνδυασμό του σεχταρισμού με τον κεντρισμό (Vereeken)9 ή του σεχταρισμού και έναν σε μικρό βαθμό οπορτουνισμού (Sneevliet).10 Σε άλλες περιπτώσεις ο βλαστός μαραίνεται χωρίς ν’ αναπτυχθεί καθόλου (Oehler).11 Αν δεν κάνω λάθος ο Oehler είναι ο εκδότης του Mαρξιστή.
30 Ιουλίου 1939
Mετάφραση: Θ.Κ., επιμέλεια NAΛ.

* H μετάφραση στα ελληνικά έγινε με βάση το αγγλικό κείμενο από το Marxist Internet Archive http://www.marxists.org. Στα ελληνικά υπάρχει μια μετάφραση στο www.marxists.org/ellinika, από την OKΔE Σπάρτακος, που προφανώς, δεν έχει χρησιμοποιήσει την αγγλική μετάφραση, γι’ αυτό υπάρχουν κάποιες διαφορές –πέρα από την απόδοση- κυρίως στους υπότιτλους και στη χρονολογία συγγραφής του άρθρου (αναφέρεται η 11 Iουλίου). Aπό τη μετάφραση αυτή αντλούμε τις σημειώσεις, που όπως γράφεται, βασίζονται στα έργα του γάλλου τροτσκιστή ιστορικού Pierre Broué. Έχουμε αλλάξει την υποσημείωση 3.
Σημειώσεις

1. Άρθρο του Τρότσκι, γραμμένο στα ρωσικά. Οι σημειώσεις έχουν βασιστεί στην έκδοση των έργων από τον γάλλο τροτσκιστή ιστορικό.
2. Ο Μαρξιστής δημοσιευόταν από τον Hugo Oehler, που είχε διαγραφεί από το Εργατικό Κόμμα των ΗΠΑ (WPUS) το 1935 και κατάγγελνε μετά βδελυγμίας τον «οπορτουνισμό» του Τρότσκι.

3. Οι «Μποροτμπιστές» ήταν διάσπαση των Ουκρανών σοσιαλ-επαναστατών που έφυγε από το κόμμα αυτό στο παράνομο συνέδριό του στο Κίεβο τον Μάιο του 1918. Ενώθηκαν κατόπιν, τον Αύγουστο του 1919, με το Aνεξάρτητο Ουκρανικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα (USDLPi), που ήταν μια αριστερή διάσπαση των μενσεβίκων. Το νέο κόμμα που δημιουργήθηκε από τη συγχώνευση του 1919, το Ουκρανικό Κομμουνιστικό Κόμμα (Μποροτμπιστές) (UKPb), προσπάθησε ματαίως να ενταχθεί στην Κομμουνιστική Διεθνή. Τελικά, το Μάρτιο του 1920, κάποια μέλη του δέχτηκαν να ενταχθούν στο ουκρανικό ΚΚ.

4. Ο Mikola A. Skrypnik (1872-1933), παλιός Μπολσεβίκος που είχε συλληφθεί για πρώτη φορά το 1901, είχε πράγματι εκδηλώσει ήδη από την αρχή της επανάστασης μια πραγματική ευαισθησία για τα εθνικά προβλήματα. Στη συνέχεια, ακολούθησε τον Στάλιν.
5. Ο Pavel P. Postychev (1887-1940), εργάτης και μέλος του κόμματος από το 1904, έπαιξε ρόλο στην επανάσταση και στον εμφύλιο πόλεμο στη Σιβηρία. Το 1923 στάλθηκε στην Ουκρανία και το Μάρτιο του 1933 έγινε Γραμματέας του Πολιτικού Γραφείου του ουκρανικού ΚΚ. Το 1938 φυλακίστηκε. Πιθανόν να είχε υποστηρίξει την ανάγκη να σταματήσει η καταστολή μέσα στο Κόμμα.
6. Η «προσωπική ένωση» Νορβηγίας και Σουηδίας κηρύχτηκε το 1814 και διαλύθηκε επισήμως το 1905.
7. Κυρίως κατά τη διάρκεια του Α’ ΠΠ ήταν που η Ρόζα Λούξεμπουργκ από τη μια και οι Μπουχάριν και Πιατακόφ από την άλλη επιχειρηματολόγησαν ενάντια στον Λένιν και στο σύνθημά του για το δικαίωμα των εθνών στην αυτοδιάθεση.
8. Ας θυμίσουμε πως το Μεταβατικό Πρόγραμμα (Η Θανάσιμη Αγωνία του Καπιταλισμού και τα Καθήκοντα της 4ης Διεθνούς) είχε γραφτεί στις αρχές του 1938 και υιοθετήθηκε από την ιδρυτική συνδιάσκεψή της το Σεπτέμβρη.
9. Ο Georges Vereeken (1896-1978), ήταν Βέλγος σοσιαλιστής, μέλος του βελγικού ΚΚ και αργότερα της Διεθνούς Αριστερής Αντιπολίτευσης. Έσπασε από τον τροτσκισμό το 1938 για να επανενταχθεί το 1964 στην παμπλική Διεθνή Μαρξιστική-Επαναστατική Τάση (TMR IV).
10. Ο Henk Sneevliet (1883-1942), γνωστός ως Maring, ήταν Ολλανδός κομμουνιστής αγωνιστής και συνδικαλιστής. Η απομάκρυνσή του από το ολλανδικό SDAP (Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα) τον οδήγησε στην απόφαση να εγκατασταθεί στις Ολλανδικές Ανατολικές Ινδίες. Από εκεί πρωτοστάτησε στην ίδρυση του ΚΚ Κίνας με εντολή της ΚΔ. Αργότερα συνδέθηκε με το Γραφείο του Λονδίνου, έλαβε μέρος στην Αντίσταση και τελικά εκτελέστηκε από τους Γερμανούς.
11. Ο Edward Oehler, ο επονομαζόμενος Hugo Oehler (1903-1983), ήταν ένας από τους πιο μαχητικούς αγωνιστές του ΚΚ των ΗΠΑ στις απεργίες της τρίτης περιόδου. Μεταπηδώντας στην ΔΑΑ, έγινε ο κύριος πολέμιος της εισόδου στο αμερικάνικο Σοσιαλιστικό Κόμμα (SPA) και διαγράφτηκε το 1935. Ήταν επί κεφαλής μιας μικρής ομάδας που πήγαινε από διάσπαση σε διάσπαση.