ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ - ΒΟΣΝΙΑ , ΑΝΑΖΗΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ

Η βουλγαρική κοινωνία για πάνω από ένα χρόνο τώρα έχει εκφράσει ενεργά την επιθυμία της για μια αλλαγή και αν κρίνουμε από τα κύματα διαμαρτυρίας σε όλο τον κόσμο, δεν είμαστε οι μόνοι άνθρωποι που επιζητούμε την αλλαγή. Την τελευταία περίοδο έχουμε μετατραπεί σε ένα ραντάρ εναλλακτικών λύσεων, για μερικές κατάλληλες απαντήσεις στα ερωτήματα «Πώς;» και «Ποιο δρόμο» πρέπει να ακολουθήσουμε, για να φτάσουμε στον τελικό προορισμό της «Αλλαγής». 

Στις αρχές του Φεβρουαρίου το ραντάρ μου εντόπισε τη Βοσνία: διαδηλώσεις, αστυνομική βία, πάλη ενάντια στο κατεστημένο· με άλλα λόγια μια τυπική εικόνα για πολλά μέρη του κόσμου, τίποτα έξω από τις συνήθεις εξελίξεις τα τελευταία δύο χρόνια. Το ενδιαφέρον μου αυξήθηκε όμως, αφότου συνειδητοποίησα ότι τα βουλγαρικά ραντάρ των μέσων ενημέρωσης, καθώς και εκείνα των διεθνών μέσων, δεν κάλυπταν το τι συνέβαινε στη Βοσνία, αλλά αντ’ αυτού επέλεξαν να επικεντρωθούν στις ταραχές στην Ουκρανία, δίνοντάς τους τη θέση κορυφαίας είδησης. Μετά από αυτή την επίδειξη δύο μέτρων και δυο σταθμών, το διαδίκτυο ξεκίνησε να γεμίζει από βίντεο, άρθρα, κλπ, που απαιτούσαν να βρουν την απάντηση στο εξαιρετικά κρίσιμο ερώτημα «Γιατί δεν είναι η Βοσνία στις ειδήσεις;» Οι συγκλονιστικές εξελίξεις εκεί, όπως οι φωτιές σε κτίρια του Κοινοβουλίου και σε δημοτικά κτίρια, καθώς και οι βίαιες διαμαρτυρίες, αλιεύτηκαν κατευθείαν από μερικά μέσα ενημέρωσης, αλλά δεν πήραν καμία δημοσιότητα. Είχα αμυδρή επίγνωση του γεγονότος ότι, μετά τη φωτιά στο κτίριο του Κοινοβουλίου, οι Βόσνιοι δεν πήγαν ήσυχα στο σπίτι για να καθίσουν να πιουν ένα ποτήρι μπράντι δαμάσκηνο. Λόγω των πολυάριθμων online πηγών, κατάλαβα ότι είχα δίκιο και ότι το φλεγόμενο κτίριο του κοινοβουλίου άναψε μόνο από τη φωτιά που οι Βόσνιοι είχαν προετοιμάσει για τη σταύρωση του Status quo.

Είναι το γνωστό σενάριο: Οι διαμαρτυρίες ξεκίνησαν στις αρχές του Φεβρουαρίου, ως μια σπασμωδική κίνηση ενάντια σε έναν αριθμό συμφωνιών ιδιωτικοποίησης, ακολουθούμενη από την πώληση περιουσιακών στοιχείων και από την κήρυξη σε πτώχευση των επιχειρήσεων. Αυτό άφησε εκατοντάδες ανθρώπους στην ανεργία και βάθυνε την κοινωνική δυσαρέσκεια που είχε συσσωρευτεί εδώ και χρόνια, η οποία τροφοδοτούνταν από την πολιτική στασιμότητα, τα υψηλά ποσοστά ανεργίας και διαφθοράς, καθώς και την ανεπαρκή έκταση της ασφάλισης υγείας, την αδυναμία να πληρωθούν οι νόμιμες αποδοχές 50 μηνών. Στην αρχή είχαμε ειρηνικές διαδηλώσεις, συμπεριλαμβανομένων χορών, στη συνέχεια ακολούθησαν βίαιες διαμαρτυρίες, συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων εμπρησμών σε δημόσια κτίρια σε όλη τη χώρα, την αστυνομική βία και εκατοντάδες τραυματίες σε διάφορες πόλεις. Ως αποτέλεσμα αυτών, οι κυβερνήσεις των 4 καντονιών (με πληθυσμό πάνω από 70% του πληθυσμού της Ομοσπονδίας) παραιτήθηκαν και αντικαταστάθηκαν από κυβερνήσεις εμπειρογνωμόνων. Σε αντίθεση με τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα οποία αμέσως σταμάτησαν να καλύπτουν τις εξελίξεις σε αυτό το στάδιο, η Βοσνία η ίδια δεν σταμάτησε. Μόνο τα τοπικά μέσα ενημέρωσης κάλυπταν τα γεγονότα, ή μάλλον τα επαναλάμβαναν για λόγους προπαγάνδας, με στόχο να διαιρέσουν και να ενσταλάξουν το φόβο μεταξύ των διαφόρων εθνοτικών ομάδων της Βοσνίας. Ωστόσο, για τη Βοσνία μια παραίτηση δεν δίνει τέλος στην κοινωνική δυσαρέσκεια, μάλλον σηματοδοτεί την έναρξη ενός δημόσιου διαλόγου ευρείας κλίμακας. Η πληροφορία ότι μέσα σε λιγότερο από δέκα ημέρες, οι Βόσνιοι έχουν καταφέρει να οργανωθούν σε γενικές συνελεύσεις χωρίς ηγέτη, όπου ο καθένας ψηφίζει για τα αιτήματα της κοινότητας οριζόντια (τις λεγόμενες ολομέλειες), έθεσαν την προσωπική μου σκέψη σε κατάσταση συναγερμού. Το βρήκα μια πολύ διαφορετική συνέχεια στο γνωστό σενάριο. Έχουμε εξοικειωθεί κάπως με τις διαδηλώσεις και πλέον δεν μας εντυπωσιάζουν ιδιαίτερα, είναι μέρος της καθημερινότητάς μας. Αν και αυτή η αντίσταση στην κοινωνική αναταραχή μπορεί να φαίνεται σαν έλλειψη ενδιαφέροντος και διάθεσης απέναντι σε αυτό που συμβαίνει, είναι, κατά κάποιο τρόπο, φυσικό. Το έχουμε δηλώσει επισήμως σε όλο τον κόσμο, το έχουμε φωνάξει σε διάφορες γλώσσες «Stop!»… «Доста!»… «Basta!»… «Enough is enough»… και εδώ και πολύ καιρό αυτό δεν είναι κάτι καινούριο. Όλοι μας, συνειδητά ή όχι, περιμένουμε το επόμενο επεισόδιο του σήριαλ, εκείνο όπου θα αρχίσουμε να ανακτάμε τον έλεγχο και να αναλάβουμε δράση για να αποδείξουμε τη δυσαρέσκειά μας. Σε λιγότερο από 10 μέρες οι άνθρωποι της Βοσνίας εξελίχθηκαν, από την έκφραση της δυσαρέσκειάς τους (και την επίτευξη ενός αποτελέσματος) στο να πάρουν τον έλεγχο στα χέρια τους. Και αυτή η χειραφέτηση δεν ήρθε με κανέναν άλλο τρόπο, παρά με την κατάληψη του δικαιώματος στη λήψη αποφάσεων των Κοινοβουλίων τους και την παράδοση αυτού του δικαιώματος πίσω στα χέρια του λαού.

Στη Σόφια είχαμε επίσης την «Συνέλευση της Γέφυρας των Αετών», την οποία θυμούνται πολλοί άνθρωποι. Πάρθηκαν συλλογικές αποφάσεις, δημιουργήθηκε ομάδα εργασίας, υπήρξαν δημιουργικές ιδέες για την αντιμετώπιση των μονοπωλίων, αλλά δεν πέτυχαν μεγάλης κλίμακας δημοσιότητα και ίσως, την υποστήριξη που εμφανίζεται στη Βοσνία. Οι μαθητικές καταλήψεις επίσης μετατράπηκαν με φυσικό τρόπο σε συνελεύσεις για συλλογική λήψη αποφάσεων, για την κατανομή των καθηκόντων σε διάφορες ομάδες εργασίας κλπ, αλλά τότε ήταν η πρωτοβουλία ενός ορισμένου μέρους της κοινωνίας - των μαθητών. Ίσως η καταγωγή των συνελεύσεων του Occupy Wall Street είναι παρόμοια με εκείνη της Βοσνίας, αλλά γι’ αυτό μπόρεσα να μάθω μεταγενέστερα από την ταινία Occupy Love και επίσης από τους ανθρώπους με την ίδια ανησυχία, οι οποίοι συνδέονται με μια κοινή ιδέα.

Οι ολομέλειες στη Βοσνία, ωστόσο, δεν ξεκίνησαν ούτε από μια συγκεκριμένη ομάδα φοιτητών ή γιατρών, ούτε από τους εργαζόμενους που άναψαν τη φωτιά. Αν και η ιδέα των ολομελειών και του συλλογικού τρόπου λήψης αποφάσεων είχε υιοθετηθεί πρώτη φορά νωρίτερα, κατά τη διάρκεια των φοιτητικών διαδηλώσεων του 2009, δεν είναι οι φοιτητές επικεφαλής των σημερινών διαδηλώσεων. Ο καθένας, ανεξάρτητα από τη θρησκεία του, την εθνική καταγωγή του, το επάγγελμα και την κοινωνική κατάστασή του, μπορούσε να λάβει μέρος στη δημόσια συζήτηση και να αποφασίσει συλλογικά. Ήταν ακριβώς αυτή η προσπάθεια συλλογικής συνεργασίας που ερέθισε το ενδιαφέρον μας, 6 Βούλγαρων αποφασισμένων να επισκεφθούν τη Βοσνία σε αναζήτηση απαντήσεων.

Όταν φτάσαμε, οι συνελεύσεις δεν ήταν πλέον σε πλήρη εξέλιξη - σαν τις διαδηλώσεις στη Βουλγαρία, είχαν χάσει την ορμή τους. Οι τοπικές κυβερνήσεις είχαν αποκτήσει τον έλεγχο στα δημόσια κτίρια που οι συνελεύσεις είχαν καταλάβει, και άτομα με πολιτικές φιλοδοξίες και προσωπικά συμφέροντα είχαν καταφέρει να ωθήσουν τους απλούς πολίτες εκτός, στην περιφέρεια του τι συνέβαινε. Ακούγοντας τις δεκάδες ιστορίες, νιώσαμε σαν να ήμασταν σε ένα είδος μηχανής του χρόνου, η οποία μας έφερε ένα χρόνο πίσω, στις διαδηλώσεις που είχαν πλέον σβήσει, ανάμεσα στους ανθρώπους που είχαν ήδη αξιολογήσει την εμπειρία τους, μετά την ανασκόπηση των ευκαιριών, των πλεονεκτημάτων, των μειονεκτημάτων και των λαθών που είχαν γίνει. Φυσικά, τα γεγονότα εκτιμήθηκαν με διαφορετικό τρόπο. Ακούσαμε σχόλια όπως «χαμένος χρόνος», «χρήσιμη εμπειρία», «ο φυσικός τρόπος ζωής», «μια αλλαγή στην νοοτροπία» και φυσικά, το ελπιδοφόρο «δεν έχουμε παραιτηθεί, θα συνεχίσουμε να παλεύουμε!».

Πολύ σύντομα το ερώτημα γιατί η Βοσνία δεν είναι στις ειδήσεις δεν ήταν πλέον στο επίκεντρο της προσοχής μας. Η απάντηση είναι αρκετά σαφής: ποια κυβέρνηση θα επέτρεπε στην τηλεόραση να δείξει την «τεχνογνωσία» των μέσων της κατάληψης της εξουσίας της; Βρήκαμε ένα άλλο ερώτημα πολύ πιο ουσιαστικό: «Γιατί η Βοσνία;» Γιατί και πώς οι άνθρωποι (εκείνοι που επιδιώκουν κατεστημένα συμφέροντα είναι έξω από το πλαίσιο) κατάφεραν να μετατρέψουν την ενέργεια της διαμαρτυρίας σε μια δημόσια συζήτηση; Όλοι; Μαζί; Θέλαμε ορθολογικές απαντήσεις και ένα βήμα-προς-βήμα εγχειρίδιο με σαφείς οδηγίες - πώς μπορεί να επιτευχθεί μια ευρεία δημόσια συζήτηση, να πάρουμε την εξουσία στα χέρια μας και να λαμβάνουμε αποφάσεις συλλογικά, παρά τις διαφορές μας; Αποδείχθηκε ότι το κλειδί για την οργάνωση τόσων πολλών διαφορετικών ανθρώπων, δεν ήταν μια σειρά από αμετάκλητους και δεσμευτικούς κανόνες, έλεγχο, το τεκμήριο να μοιραζόμαστε την ίδια γνώμη... αλλά η αλληλεγγύη, η υπομονετική ακρόαση, ο σεβασμός για τις απόψεις του άλλου ατόμου, ακόμα κι αν (και ιδιαίτερα αν) αυτή η άποψη δεν ταιριάζει με τη δική μας. Ενώ κάναμε ωτοστόπ, ήμασταν σε θέση να μάθουμε τη νοοτροπία και τον εθνικό χαρακτήρα των Βοσνίων. Δεν είχαμε καλά-καλά περάσει τα σύνορα, όταν αισθανθήκαμε την ζεστή φιλοξενία και την ένθερμη επιθυμία να ικανοποιήσουν κάθε ανάγκη του άλλου. Δεν συνειδητοποιήσαμε αρχικά ότι ακριβώς αυτή η στάση ήταν το μυστικό συστατικό των συνελεύσεων και ιδίως, η δυνατότητα σε χιλιάδες ανθρώπους να συζητήσουν και να λάβουν αποφάσεις για το μέλλον τους μαζί. Επίσης το πρώτο βράδυ στην ομοσπονδία, μας χρέωσαν με την προσδοκία ότι εδώ θα αποκτήσουμε τη βασική, σαφή και αληθινή γνώση και κυρίως εκείνη που αφορά το τι είχαν οι άνθρωποι στο μυαλό τους.

Επίσης επέκτειναν τις πιο θαρραλέες σκέψεις μας για την πορεία και την κατάσταση μιας επικράτειας, μέρος του πρώην σοσιαλιστικού κόσμου, στον οποίο κι εμείς επίσης υπαγόμασταν. Ειλικρινά, ο κοινός τόπος που έχουμε είναι αρκετά μεγάλος. Πολλές πτυχές της ζωής μας είναι παρόμοιες. Υπάρχουν, ίσως, δύο σημαντικές διαφορές: Η απίστευτα περίπλοκη διοικητική διαίρεση του κράτους της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και η συμμετοχή μας σε αυτό το υπέρ-κράτος, γνωστό και ως Ευρωπαϊκή Ένωση. Στην θέα αυτών των όχι και τόσο υποδεεστέρων χαρακτηριστικών θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το ποιός θα μείνει στην κορυφή και ποιόν τίτλο θα έχει, δεν έχει σημασία. Αλλά σε γενικές γραμμές, αυτή είναι η εικόνα:

Η Βοσνία χωρίζεται σε 2 μέρη - οντότητες: Δημοκρατία του Srpska και ομοσπονδία του BiH και μια μικρή περιοχή που δεν εμπίπτει σε καμία από τις 2 οντότητες: Brčko Distrikt · υπάρχουν 5 πρόεδροι, 14 κοινοβούλια, 14 πρωθυπουργοί, 144 υπουργοί, 10 σχετικά ανεξάρτητα καντόνια, 3 εθνικότητες και ο αριθμός των θρησκειών μου διαφεύγει… και παρά τον ολοκληρωτικό στατιστικά και διοικητικά εφιάλτη - είναι μια χώρα ενός ενωμένου λαού. Οι εθνικές και θρησκευτικές διαφορές δεν αποτελούν αιτία για τη διαίρεση, αλλά ακριβώς το αντίθετο: ενσταλάζουν ανεκτικότητα, σεβασμό και αλληλεγγύη. Στο Σεράγεβο, μπορείς να δεις συχνά μια ομάδα γυναικών, μερικές με τα κεφάλια τους καλυμμένα και οι άλλες - χωρίς μαντήλα. Η εμφάνιση, η θρησκεία, το καθεστώς δεν έχουν σημασία. Στη χώρα αυτή τα μάτια βλέπουν Τον άνθρωπο, όχι στην ετικέτα. Στην Τούζλα, την πόλη όπου ξεκίνησαν οι διαμαρτυρίες, όλοι οι ντόπιοι με τους οποίους μιλήσαμε, τόνισαν με περηφάνια ότι για πολλές γενιές η πόλη τους είναι γνωστή για τους πολίτες της, οι οποίοι ήταν επαναστάτες και όπως ανέφεραν κατά λέξη, «αντιφασίστες»! Στην Τούζλα, το αίσθημα μιας ενωμένης κοινότητας ανεπηρέαστης από τις διαφορές, έχει περάσει από γενιά σε γενιά, μαζί με ένα αξιοζήλευτο ποσοστό εκπαίδευσης και πληροφόρησης σχετικά με τα ιστορικά γεγονότα και τη σημασία της αντιφασιστικής συνείδησης. Μιλήσαμε με ανθρώπους με διαφορετικές εθνοτικές και θρησκευτικές εμπειρίες και όλοι είπαν ότι ποτέ, για οποιονδήποτε λόγο, δεν αισθάνθηκαν διαφορετικοί στην πόλη. Ακριβώς το αντίθετο. Είναι όλοι ενωμένοι με την πεποίθησή ότι υπάρχουν σκόπιμες προσπάθειες για την προώθηση της μισαλλοδοξίας και του μίσους μεταξύ τους. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι οι προειδοποιητικές επιγραφές στα πακέτα των τσιγάρων, γραμμένες σε -σημειώστε- 3 «διαφορετικές γλώσσες»: Σερβική, Βοσνιακή και Κροατική. Αλλά είναι δύσκολο ζήτημα το να καταλάβουμε ποιο κείμενο αντιστοιχεί σε ποια γλώσσα.

Αυτό, πιστεύουμε, είναι ένα από τα σημεία καμπής της δημιουργίας μιας ενεργού κοινωνίας των πολιτών: η ανατροφή, από νεαρή ηλικία, στο να κατανοούν και να σέβονται τους άλλους. Παρατηρώ την αντίθετη τάση μεταξύ των αδελφών μου Βουλγάρων: ένας αριθμός νέων ανθρώπων που προσπαθούν να εξηγήσουν στους γονείς τους ότι μεταξύ των Τούρκων και των τσιγγάνων και ημών, των Βούλγαρων, δεν υπάρχει χώρος για διαίρεση και διαχωρισμό και δεν είναι αυτοί που είναι υπεύθυνοι για όλα τα δεινά μας· είναι οι κυβερνήσεις που με συνέπεια και, δυστυχώς, ενσταλάζουν με επιτυχία το μίσος για τον Άλλο. (Στην πραγματικότητα, το ειδύλλιο της ειρηνικής κοινοτικής διαβίωσης είναι ακόμα ζωντανό σε μικρά βουλγαρικά χωριά με μικτό πληθυσμό και περισσότερο από το ήμισυ των Βουλγάρων με ισχυρές εθνικιστικές απόψεις έχουν τουλάχιστον έναν στενό φίλο με διαφορετική εθνοτική καταγωγή, αλλά αυτό είναι μια μεγάλη ιστορία και ίσως το θέμα ενός άλλου άρθρου).

Ωστόσο, είναι δύσκολο ερώτημα, από που οι Βόσνιοι απέκτησαν αυτές τις αξίες, προκειμένου να τις μεταβιβάσουνε στην επόμενη γενιά. Υποθέτω ότι δεν υπάρχει σαφής απάντηση. Ως παρατηρητής και ακροατής, νομίζω πως ο πόλεμος έχει διαδραματίσει ρόλο και τους δίδαξε ένα μάθημα· τους δίδαξε την αναγνώριση ότι μόνο στηριζόμενοι ο ένας στον άλλο μπορούν να επιβιώσουν, τόσο σε καιρό πολέμου όσο και στις συνθήκες αντιπροσωπευτικής «δημοκρατίας». Ίσως οι σφαίρες και τα σημάδια από τις οβίδες σε όλη τη χώρα είναι μια καθημερινή υπενθύμιση ότι μόνο μέσω της αμοιβαίας βοήθειας μπορούν να σημειώσουν πρόοδο και να καταλήξουν σε αποφάσεις για τα συλλογικά προβλήματα. Η έλλειψη οποιουδήποτε φασιστικού ή σοβινιστικού γκράφιτι στην πόλη φαίνεται να είναι ισχυρό αποδεικτικό στοιχείο. Για παράδειγμα απλά κοιτάξτε γύρω σας στην πόλη που ζείτε. Πρωτεύουσες όπως η Σόφια και το Βελιγράδι ιδίως, αφθονούν σε σβάστικες.

Προφανώς, ο πόλεμος έχει επίσης αφήσει ένα άλλο σημαντικό αντίκτυπο, χάρη στο οποίο μπορούμε να μιλήσουμε για μια ενεργή κοινωνία των πολιτών στη Βοσνία, και αυτό είναι η κριτική σκέψη. Βρεθήκαμε κάτω από διασταυρούμενα πυρά, σχετικά με τη συμμετοχή μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τις αλλαγές που έφερε η προσχώρηση σε αυτή. Παρά το γεγονός ότι έχουν κατακλυστεί από εύστροφη προπαγάνδα σχετικά με τα οφέλη από την ένταξη στην ΕΕ, οι άνθρωποι που συναντήσαμε αναζητούν ενεργά τη συζήτηση και τις διαφορετικές απόψεις· συλλέγουν πληροφορίες από μόνοι τους και χρησιμοποιούν τη δική τους σκέψη, το οποίο φαίνεται να είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό της ώριμης κοινωνίας των πολιτών.

Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας, ή τουλάχιστον ένας παράγοντας που λείπει στη Βουλγαρία, είναι η αυτονομία των επιμέρους περιοχών και καντονιών που χρονολογείται από την πρώην Γιουγκοσλαβία. Η διοικητική αυτονομία ενθαρρύνει την αυτονομία σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, η οποία επίσης βοηθά στην οικοδόμηση μιας κοινωνίας με κριτική σκέψη. Από την άλλη πλευρά, οι διοικητικοί παραλογισμοί συνεπάγονται το 50% του πληθυσμού να απασχολείται στη δημόσια διοίκηση, η οποία προϋποθέτει μια πολύ ισχυρή λογοκρισία επί των προσωπικών απόψεων και της γνώμης του εργαζομένου.

Αν και οι συνελεύσεις δεν είναι πλέον μέρος της δημόσιας ζωής της Βοσνίας, πιστεύω ότι είναι ένα βήμα προς την καταστροφή του status-quo. Πιστεύω επίσης ότι δεν χρειαζόμαστε μια σειρά πολέμων για να συνειδητοποιήσουμε τη σημασία αξιών όπως η αλληλεγγύη, η αμοιβαία βοήθεια, ο σεβασμός για το άλλο πρόσωπο και την άποψή του, καθώς αυτά ενισχύουν την οικοδόμηση μιας δραστήριας κοινωνίας των πολιτών και το δρόμο προς την αλλαγή.

Μαρία Στεφάνοβα, Αυτόνομη Ένωση Εργαζομένων - Βάρνα, Βουλγαρία
Για την μετάφραση: Γιάννης Σιμ.