ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΣ , ΠΟΛΕΜΟΣ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ , ΠΡΩΤΟΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ : ΕΠΑΝΑΝΕΞΕΤΑΖΟΝΤΑΣ ΤΙΣ ΑΠΑΡΧΕΣ

Ρεπορτάζ της Yassamine Mather

Το ετήσιο συνέδριο, στις 11 και 12 Απριλίου, του αριστερού ακαδημαϊκού περιοδικού Critique είχε θέμα την 100η επέτειο του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και τίτλο «Ο ιμπεριαλισμός και ο πόλεμος». Καλές παρουσίες, πολύ καλοί ομιλητές και ευφυής συζήτηση έκαναν αυτό το συνέδριο ένα από τα καλύτερα των τελευταίων χρόνων. Οι συζητήσεις που ακολούθησαν τις παρουσιάσεις ήταν υψηλού επιπέδου και μερικές φορές έντονες, παρόλο που στο σύνολό τους παρέμειναν συντροφικές.
Το περασμένο έτος ήταν περιπετειώδες για την Critique. Το 2013 ήταν η 40η επέτειος του περιοδικού και γιορτάσαμε το γεγονός αυτό με τη δημοσίευση μιας online έκδοσης που έφερε επιλεγμένα άρθρα από το αρχείο του των τελευταίων 40 χρόνων. Αυτά καλύπτουν τις προσπάθειες της Critique να αναπτύξει μια πιο αξιόπιστη σύγχρονη μαρξιστική θεωρία της ΕΣΣΔ και του ψυχρού πολέμου, καθώς και την αντιμετώπιση πιο γενικών θεωρητικών ζητημάτων, μια κριτική της υφιστάμενης μαρξιστικής θεωρίας του καπιταλισμού, καθώς και το ζήτημα της παρακμής και χρηματιστικού καπιταλισμού. Τον Σεπτέμβριο του 2013 η συντακτική ομάδα γιόρτασε επίσης την αθώωση στην Ελλάδα του Σάββα Μιχαήλ από την κατηγορία της δυσφήμησης και της υποκίνησης βίας που εξαπέλυσε η φασιστική Χρυσή Αυγή.
Το συνέδριο ξεκίνησε με μια ομιλία του Robert Brenner, καθηγητή ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες (UCLA) και διευθυντή του Κέντρου για την Κοινωνική Θεωρία και Συγκριτική Ιστορία στο ίδιο ίδρυμα. Η εργασία του Brenner ασχολήθηκε με εμπειρικά στοιχεία σχετικά με τις κύριες αιτίες της τρέχουσας ύφεσης, την οποία περιέγραψε ως την πιο καταστροφική από τη Μεγάλη Ύφεση [της δεκαετίας του 30 - σ.τ.Μ.]. Μίλησε για την κοσμική παρακμή του ποσοστού κέρδους στις ΗΠΑ και περιέγραψε τις πολιτικές που στόχευαν στην αντιμετώπιση του συγκεκριμένου προβλήματος, οι οποίες περιελάμβαναν μια σειρά από φούσκες που τροφοδοτούνται με πιστώσεις σε «τιμές περιουσιακών στοιχείων» στα χρηματιστήρια (δεκαετία του 1990) και ακινήτων (δεκαετία του 2000), όταν η οικονομία διασώθηκε από την ίδια της την αποδυνάμωση.
Υποστήριξε ότι οι αμερικανικές και οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, με επικεφαλής τη διοίκηση του προέδρου Μπιλ Κλίντον, προσπάθησαν κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990 να σπάσουν τον εθισμό τους στο χρέος με την κίνηση προς ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς. Η ιδέα ήταν να αφήσουμε την ελεύθερη αγορά να κυριαρχήσει επί της οικονομίας. Όμως, επειδή η κερδοφορία δεν είχε ακόμη ανακτηθεί, η μείωση των ελλειμμάτων προκάλεσε ένα μεγάλο σοκ στη ζήτηση, και βοήθησε να επιφέρει τις χειρότερες υφέσεις και την πιο αργή ανάπτυξη της μεταπολεμικής περιόδου μεταξύ 1991 και 1995. Αναφέρθηκε στην αδυναμία της παγκόσμιας οικονομίας, ειδικά μετά τις κρίσεις του 1997-98 και 2001-02 και στο γεγονός ότι οι τεράστιες αγορές δολαρίων από κυβερνήσεις της ανατολικής Ασίας για να διατηρήσουν το νόμισμά τους σε χαμηλά επίπεδα, σε συνδυασμό με την αύξηση της κατανάλωσης στις ΗΠΑ, δημιούργησαν ασυνήθιστα χαμηλές τιμές για τα μακροπρόθεσμα επιτόκια. Και τότε υπήρξε η κρίση των ενυπόθηκων δανείων του 2007-08...
Ο εκδότης της Critique, Hillel Ticktin, υποστήριξε ότι ήμασταν σε μια ύφεση της οποίας μια σημαντική πτυχή ήταν ο τρόπος που η καπιταλιστική τάξη περιόριζε τις επενδύσεις της. Πράγμα που δεν ήταν διαφορετικό με τη συμπεριφορά της κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης του μεσοπολέμου. Το επιχείρημα σχετικά με αυτό το θέμα ανάγεται στους Λένιν και Χίλφερντινγκ, στην εν λόγω αύξηση του μονοπωλιακού χρηματιστικού κεφαλαίου που οδήγησε τις επιχειρήσεις να είναι σε θέση να περιορίζουν την παραγωγή τους για τη βελτιστοποίηση ή τη μεγιστοποίηση των κερδών τους και έτσι των επενδύσεών τους. Στην πρώτη περίπτωση, το φαινόμενο αυτό οδήγησε στον ιμπεριαλισμό και τους πολέμους εναντίον των γηγενών πληθυσμών του «τρίτου κόσμου», αν και το μεγαλύτερο μέρος του πλεονάσματος των επενδύσεων πήγε στον «πρώτο κόσμο». Ο Τίκτιν, λοιπόν, τράβηξε μια ευθεία γραμμή από το 1870 : ιμπεριαλισμός, πόλεμος, οικονομική ύφεση, ένας άλλος πόλεμος και η παρούσα ύφεση. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος πρέπει να εξεταστεί στο πλαίσιο αυτό, είπε – ενός καπιταλισμού που δεν μπορεί να επενδύσει και έτσι να αυξήσει την υπεραξία με το ποσοστό που θα περίμενε κανείς. Θα είχε, ως εκ τούτου, ένα χαμηλότερο επίπεδο παραγωγικότητας από ό,τι θα ήταν θεωρητικά δυνατό. Αυτό, σε συνδυασμό με την παρακμή του νόμου της αξίας (μονοπώλιο, εθνικοποίηση κλπ), καθώς και την αυξανόμενη δυσκολία εύρεσης διαμεσολαβήσεων για την υπέρβαση της αντίφασης, είναι ενδείξεις της παρακμής του καπιταλιστικού συστήματος.

Νόμος ή τάση;

Η επόμενη συνεδρία, που άνοιξαν οι Guglielmo Carchedi και Michael Roberts, ήταν η συνέχιση μιας συζήτησης που διεξήχθη με μια κοινή εργασία με τίτλο «Νόμος του Μαρξ : απαντήσεις σε παλιές και νέες παρανοήσεις» στο τελευταίο τεύχος της Critique.1 Αυτό το άρθρο είναι μια απάντηση στην κριτική του νόμου του Μαρξ για την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους – που προσφάτως υιοθετήθηκε ιδιαίτερα από τον Michael Heinrich, στο αμερικανικό περιοδικό Monthly Review.
Η εργασία του Guglielmo Carchedi ασχολήθηκε με το νόμο της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους ως μια θεωρία της κρίσης και η απάντησή του στόχευε σε εκείνους που αμφισβητούν την εγκυρότητα της θεωρίας. Οι τεχνολογικές καινοτομίες οδηγούν σε αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας και των απολύσεων, είπε. Ο νόμος δείχνει μια αντίστροφη σχέση μεταξύ της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (ΟΣΚ) και το μέσο ποσοστό κέρδους (ΜΠΚ) : δηλαδή, εάν η ΟΣΚ αυξάνεται, το ΜΠΚ πέφτει και το αντίστροφο. Επιχειρηματολόγησε ενάντια σε εκείνους που ισχυρίζονται ότι υπάρχουν πολλές αιτίες της πτώσης της κερδοφορίας, εκτός από την αύξηση της ΟΣΚ λόγω των τεχνολογικών καινοτομιών. Ο ίδιος μίλησε για το ρόλο των νέων τεχνολογιών στη μείωση της κερδοφορίας, ενώ ο Michael Roberts προσέφερε εμπειρικά στοιχεία που προέκυψαν με τη μορφή στατιστικών στοιχείων και γραφημάτων για να υποστηρίξουν τη θεωρία του Carchedi.
Ο Hillel Ticktin απάντησε σε αυτήν την συζήτηση ξεκαθαρίζοντας τις διαφωνίες του με τους Carchedi και Roberts για τη σημασία του νόμου του Μαρξ για την κερδοφορία στις κρίσεις. Ο καθηγητής Ticktin υποστήριξε ότι, παρά τις διαφορές με την προσέγγιση του Monthly Review, στο σύνολό τους βρίσκει τον εαυτό του πιο κοντά στο επιχείρημα ότι η θέση του Μαρξ δεν ήταν ένας νόμος - μια τάση δεν είναι ένας νόμος και αν την ονομάσουμε «νόμο της τάσης» προκαλεί σύγχυση. Η πτώση του ποσοστού κέρδους είναι είτε το ένα είτε το άλλο, αλλά όχι και τα δύο. Ο Ticktin υποστήριξε ότι στο νόμο της τάσης περιλαμβάνονται οι αντίθετες τάσεις και δεν είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί με συνεκτικό τρόπο. Υποστήριξε, επίσης, ότι μια εμπειρική επαλήθευση σε στατιστικούς όρους είναι αδύνατη, επειδή τα δεδομένα από επίσημες πηγές είναι ανεπαρκή και ανακριβή. Ο Καθηγητής Ticktin επανέλαβε το επιχείρημα ότι η τακτική επανάληψη των κρίσεων στον καπιταλισμό συνδέεται με τη δυναμική της ταξικής πάλης, η οποία παίζει έναν πιο σημαντικό ρόλο από ό,τι η πτώση του ποσοστού κέρδους.
Η δεύτερη ημέρα ξεκίνησε με μια συνεδρία με θέμα «Επανεξετάζοντας τις απαρχές του Α' Παγκοσμίου Πολέμου» από τον Mick Cox, και ακολούθησε με την ομιλία του Mike Macnair με τίτλο «Die Glocke ή η αντιστροφή της θεωρίας : από τον αντι-ιμπεριαλισμό στον φιλο-γερμανισμό». Ο Mick Cox έδωσε μια περιεκτική περίληψη όλων των συζητήσεων σχετικά με την προέλευση του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των θεωριών ενδοϊμπεριαλιστικής αντιπαλότητας που προβάλλονται από τους ιστορικούς της αριστεράς και της δεξιάς, την κούρσα των εξοπλισμών και του εθνικισμού, καθώς και το ίδιο το περιστατικό που θεωρείται υπεύθυνο για την πρόκληση του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, τη δολοφονία του Αρχιδούκα Φραγκίσκου Φερδινάνδου.
Η εργασία του Mike Macnair ασχολήθηκε με τις σοσιαλ-ιμπεριαλιστικές θεωρίες ενός τμήματος του γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Εξήγησε τις ιδέες του Πάρβους και την υποστήριξή του από την τουρκική Επιτροπή Ένωσης και Προόδου (CUP). Περιέγραψε πώς για τον Πάρβους οι αυτοκρατορίες προέκυψαν αρχικά από την κίνηση του κεφαλαίου να επεκταθεί πέρα από τα εθνικά σύνορα, οδηγώντας στη βρετανική εκμετάλλευση των αποικιών σε όλο τον κόσμο,. στη συνέχεια στην ανάπτυξη των ανταγωνιστών της και του προστατευτικού αυτοκρατορικού συστήματος και τη γαλλική, γερμανική, κλπ αντίδραση στο βρετανικό αυτοκρατορικό σύστημα. Για τη Λούξεμπουργκ, τα προβλήματα δυσαναλογίας στην πραγματοποίηση της αξίας -και για τον Χίλφερντιγκ, της αυξανόμενης οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου και της υπερπαραγωγής κεφαλαίου στις αναπτυγμένες χώρες- οδήγησε τις μεγάλες δυνάμεις στην εξαγωγή κεφαλαίων προς τις λιγότερο αναπτυγμένες χώρες. Η αλληλοδιείσδυση του κεφαλαίου και του κράτους είναι ο λόγος που αυτή η εξαγωγή κεφαλαίου έλαβε μια μορφή κρατικής υποστήριξης (επίσημες αυτοκρατορίες και διομολογήσεις συνθηκών, κλπ).
Η επόμενη συνεδρία ξεκίνησε με μια ομιλία από τον Alex Marshall, ο οποίος συζήτησε τόσο τις επιρροές που τροφοδότησαν τον Λένιν στο βιβλιαράκι Ο ιμπεριαλισμός ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού όσο και το περιεχόμενο του ίδιου του έργου, τελικά την αντιμετώπιση του ζητήματος της κληρονομιάς του και της μακροπρόθεσμης συνάφειάς του. Ο Marshall διερεύνησε επίσης τη συζήτηση γύρω από τον ιμπεριαλισμό στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας διαχρονικά - μια περιοχή που καλύπτεται πρόσφατα στην επιμελημένη από τους Richard B Day και Daniel Gaido συλλογή Ανακαλύπτοντας τον ιμπεριαλισμό, καθώς επίσης και την αιώνια επίμαχη και σχετική ερώτηση για το πού ακριβώς η έννοια του ιμπεριαλισμού ταιριάζει γενικότερα μέσα σε μια μαρξιστική θεωρία της κρίσης, δεδομένης της απουσίας στο έργο του Μαρξ του βιβλίου που θα έγραφε για την παγκόσμια αγορά.
Στην τελευταία συνεδρία, ο Σάββας Μιχαήλ Μάτσας έδωσε μια ενδιαφέρουσα έκθεση των εξελίξεων στην ανατολική Ευρώπη, συγκρίνοντας την προσοχή που δίνεται από το δυτικό Τύπο και τα μέσα ενημέρωσης στα γεγονότα του Μαϊντάν στο Κίεβο με τις πολύ μεγαλύτερες διαδηλώσεις των εργαζομένων στη Βοσνία. Σημειώνοντας τους οικονομικούς λόγους πίσω από τις διαμαρτυρίες στην Ουκρανία σε μια στιγμή όπου η αδυναμία της αριστεράς δεν της επέτρεπε να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο, τόνισε το φασιστικό χαρακτήρα της κυβέρνησης στο Κίεβο. Σε απάντηση σε σχόλια από το κοινό, ο Hillel Ticktin εξήγησε την αποτυχία της μετάβασης στις μετασοβιετικές κοινωνίες, όπου ο καπιταλισμός ποτέ δεν αποκαταστάθηκε πλήρως, αλλά όλα τα προβλήματα της ανισότητας και της ολιγαρχίας εξακολουθούν να υφίστανται.
Στην ομιλία μου, που διεκόπη λόγω χρόνου, μίλησα για το πώς η αραβική άνοιξη, μας ενθάρρυνε να κοιτάξουμε πίσω προς την πτώση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, τα διδάγματα που μπορούμε να μάθουμε από αυτήν, από την άποψη της αποικιοκρατικής και ημι-αποικιακής παρέμβασης, καθώς και η συνέπεια που έχει για τους λαούς της Μέσης Ανατολής.
Όλα τα έγγραφα θα δημοσιευθούν σύντομα σε ειδική έκδοση του Critique.
Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.
Σημειώσεις
1. www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/03017605.2013.876811#.U0k3frQXJ
17 Απριλίου 2014
Weekly Worker 1006