REMEMBER SREBRENICA '95


“Smrt fasizmu, sloboda narodu!” “Θάνατος στο φασισμό, λευτεριά στο λαό.” Σαν βγαλμένο  από τα βάθη του χρόνου, το θρυλικό σύνθημα του θρυλικού γιουγκοσλαβικού αντάρτικου ηχεί πια ξένο στο παρόν του μέσου κατοίκου των χωρών της πρώην Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας, των πληγμένων από τον ακραίο εθνικισμό.
Από το 1999, στις 11 Ιουλίου, μια θλιβερή επέτειος τιμάται κάθε χρόνο στην Ανατολική Βοσνία-Ερζεγοβίνη, την από το 1995 λεγόμενη Σέρβικη Δημοκρατία, στα χωριά Σρεμπρένιτσα και Ποτοτσάρι: πρόκειται για τη Μνήμη της Γενοκτονίας του μουσουλμανικού πληθυσμού των περιοχών αυτών από τις σερβικές δυνάμεις κατοχής – 8.372 νέων και ανδρών μεταξύ 16 και 60 ετών.
    
Το πως έφτασε η Γιουγκοσλαβία της τιτοϊκής “Αδελφότητας και Ενότητας” στην καταστροφή, είναι ένα ζήτημα που παραμένει ανοιχτό από την κατάρρευση του Δεύτερου Κόσμου κι έπειτα. Σκοπός του κειμένου αυτού δεν είναι η κοινωνιολογική ή ψυχογραφική ερμηνεία, παρά μόνο η προσπάθεια, μέσα από την ταξιδιωτική εμπειρία, της μερικής χαρτογράφησης ενός άγνωστου, εν πολλοίς σήμερα, κόσμου.

Μα τι συνέβη;
    
Η Βοσνία-Ερζεγοβίνη αποτελεί προαιώνιο μήλο της έριδος ανάμεσα σε Σέρβους και Κροάτες. Αποσχισμένη από το Σερβικό Βασίλειο από τον 10ο μΧ αιώνα, περιήλθε στην κυριαρχία των Οθωμανών κατά τον 14ο αιώνα, ενώ τον 19ο αιώνα τής επιβλήθηκε το Αυστροουγγρικό Στέμμα. Αποτέλεσμα αυτής της περιπέτειας της χώρας στο χρόνο, ήταν η κατάτμηση του πληθυσμού σε θρησκευτική βάση: Ορθόδοξοι Σέρβοι, Καθολικοί Κροάτες και Μουσουλμάνοι Βόσνιακ.
    Μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, η εκ νέου συνένωση με τη Σερβία στη βάση ενός ριζοσπαστικού παν-σλαβικού γλωσσικού εθνικισμού δημιούργησε την Α' -Μοναρχική- Γιουγκοσλαβία. Έτσι πορεύθηκε μέχρι το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, μέχρι το έπος του νικηφόρου γιουγκοσλαβικού και αλβανικού αντάρτικου, μέχρι την ίδρυση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της (Β') Γιουγκοσλαβίας στις 29 Νοέμβρη του 1943.
    Σε αυτό το σημείο πρέπει να παρατηρήσουμε το ποιοτικό ιστορικό άλμα που συντελέστηκε την περίοδο αυτή. Ο εθνικισμός έδωσε τη θέση του στα σοσιαλιστικά ιδεώδη και στο όραμα της βαλκανικής ενότητας σε ταξική βάση. Μια ευκαιρία που, ειρήσθω εν παρόδω, η ηγεσία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ άφησε να πάει χαμένη, προτιμώντας τα θέλγητρα της εξόριστης κυβέρνησης του Καΐρου και την ένταξη του EΛAΣ στις διαταγές του Γενικού Επιτελείου του βρετανικού στρατού.
    Οι έξι Δημοκρατίες της ΟΔΓ θα αναγνωρίσουν την ανεξαρτησία των συστατικών χωρών και την αδελφική τους σχέση με τα νέα αυτά ιστορικά κριτήρια. Αποκορύφωμα, η ρήξη του Τίτο με την ΕΣΣΔ του Στάλιν το 1948, που εντάθηκε μετά την καταστολή της ουγγρικής εργατικής εξέγερσης το 1956. Για να αντιρροπήσει τις πιέσεις ο Tίτο υποχρεώθηκε να θεσμοθετήσει, από τα πάνω, την εργατική αυτο-διαχείριση στη Γιουγκοσλαβία που ακολουθήθηκε από μια σημαντική βιομηχανική και πολιτιστική ανάπτυξη.
    
Κάπου εδώ όμως τελειώνει η εποποιία της Σοσιαλιστικής Γιουγκοσλαβίας και του Τίτο. “Εδώ δεν είχαμε Κομμουνισμό, όπως είχαν στην Σοβιετική Ένωση, είχαμε ένα πιο ήπιο σύστημα που το λέγαμε Σοσιαλισμό. Αποκλειστική ήταν η κυριαρχία του Κομμουνιστικής Ένωσης και του ηγέτη της, Τίτο.” Αυτή είναι η επίσημη τουριστική εκδοχή που ακούγεται απ' άκρη σ' άκρη σήμερα στο Σαράγιεβο, στη πόλη που, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη, μνημονεύει ακόμη τον Τίτο.
    Στα αυτιά ενός μαρξιστή ηχούν στην πρόταση αυτή όλα τα ιστορικά παράδοξα. Το οξύμωρο “κομμουνιστικό κράτος”, η “ανταγωνιστική” σοσιαλιστική βιομηχανία, η αντίφαση πόλης-υπαίθρου, το Kόμμα-Kράτος, το αγιοποιημένο πρόσωπο του Ηγέτη-Ήρωα: όλα τα συστατικά μέρη της σταλινικής κληρονομιάς του Σοσιαλισμού σε μία χώρα, όλοι οι κακοί οιωνοί για ένα σοσιαλιστικό κράτος στη μέση ενός καπιταλιστικού ωκεανού.
    
Η Ιστορία έχει καταγράψει στις πιο μαύρες της σελίδες τον τρόπο με τον οποίο, μετά το θάνατο του Τίτο, μέσα από τις ίδιες τις Κομμουνιστικές Ενώσεις, ξεπήδησαν στο προσκήνιο μερικές από τις πιο εγκληματικές, οπισθοδρομικές, εθνικιστικές φυσιογνωμίες της μεταπολεμικής Ευρώπης: Μιλόσεβιτς, Τούτζμαν, Κάρατζιτς, Μλάντιτς... 50 σχεδόν χρόνια σοσιαλισμού δεν άρκεσαν για να ξεμπερδέψει η Γιουγκοσλαβία από θεούς, αφέντες, σύνορα και αποκρουστικούς εθνικισμούς...

Εμφύλιος 1992-1996
    
Η ιδέα της “Μεγάλης Σερβίας” αναδύθηκε από τα βάθη των αιώνων στα χείλη του Μιλόσεβιτς για να καταστρέψει μέσα σε οκτώ χρόνια τα αιματηρά κεκτημένα δεκαετιών. Αυτή τροφοδότησε -και ανατροφοδοτήθηκε από- την έξαρση των εθνικισμών των λοιπών ομοσπονδιακών χωρών. Κήρυξε τον πόλεμο στην Κροατία, τη Σλοβενία και τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη με το αίτημα να “επιστραφούν” στη Σερβία όλα τα μέρη στα οποία κατοικούσαν Σέρβοι, ενώ άσκησε σημαντικές πιέσεις κατά των αυτονομιστικών τάσεων του αλβανικού πληθυσμού του Κοσσυφοπεδίου, του ουγγρικού της Βοϊβοντίνα και της γιουγκοσλαβικής Μακεδονίας.
    Η Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, αιωνίως ευγνώμων στον Τίτο που της προσέφερε την ανεξάρτητη ύπαρξή της, δε θα συμμετάσχει στην εθνικιστική τρέλα μέχρι το τέλος του 1990, όταν Σέρβοι και Κροάτες -οι δεύτεροι πλέον υπό τον εθνικιστή, πρώην δρα καθηγητή ιστορίας του εργατικού κινήματος, Τούτζμαν- άρχισαν σταθερά να διεκδικούν τα “εδάφη τους”.
    Η άτυχη χώρα, (ατυχής χαρακτηρισμός) θα γνωρίσει τη βάρβαρη καταστολή από τις εθνικιστικές σερβικές δυνάμεις, που φορούν ακόμη τη στολή του Γιουγκοσλάβικου Λαϊκού Στρατού, ενώ θα σπάσει και τη συμμαχία της με την Κροατία. Θα μετρήσει την ερήμωση δεκάδων χωριών της και πόλεων, την οικονομική καταστροφή, την θανάτωση περισσότερων από 300.000 ψυχών, τον οριστικό διχασμό της χώρας στα δύο.
    Δύο στιγμές “ξεχωρίζουν” για τη φρίκη της απανθρωπιάς τους: η τετραετής πολιορκία και καταστροφή του Σαράγιεβο με 11.541 νεκρούς (ανάμεσά τους, 1.500 ανήλικα παιδιά και βρέφη) και η Γενοκτονία των Μουσουλμάνων στη Σρεμπρένιτσα και το Ποτοτσάρι, με τους 8.372 νεκρούς και τους χιλιάδες βιασμούς.
    Ο -εγκληματικά παθητικός- Στρατός της Eιρήνης του OHE, (UN, United for Nothing λένε με πικρία στο Σαράγιεβο) ουσιαστικά θα παραδώσει την κηρυγμένη “ελεύθερη ζώνη” της Σρεμπρένιτσα στους Σέρβους στις 11 Ιουλίου 1995, ενώ στο Σαράγιεβο δε θα έχει κάνει και πολλά περισσότερα. Οι Σέρβοι θα παύσουν πυρ το 1996, μετά τη ΝΑΤΟϊκή επέμβαση και τη συνθήκη Ντέιτον, αλλά θα πάρουν μαζί τους φεύγοντας όλη την Ανατολική Βοσνία-Ερζεγοβίνη, αφήνοντας τη δυτική στη σύγκρουση μεταξύ Μουσουλμάνων και Κροατών.

Σήμερα

20 χρόνια είναι πολύ λίγα. Η πολυδιαφημισμένη κρατική “συμφιλίωση” είναι ανύπαρκτη, αν κοιτάξει κανείς λίγο καλύτερα. Στο δρόμο περπατάνε 18χρονα παιδιά που δε γνωρίσανε ποτέ πατεράδες και παιδικάτα, ή αλλιώς ειπωμένο, 40χρονες γυναίκες που χήρεψαν στα 20 με ένα μωρό στην αγκαλιά, ή αλλιώς ειπωμένο, 60χρονες γυναίκες ορφανές, χήρες, με τέσσερα νεκρά παιδιά και όλες με έναν πιθανό βιασμό στο βιογραφικό τους.
    Για ποια νέα γενιά μιλάνε; Αυτή είναι η γενιά του πολέμου. Κι αν η διάθεση υπάρχει, δεν διαφαίνεται ο τρόπος.

Το Σαράγιεβο έχει αποκατασταθεί σχεδόν πλήρως, και είναι ένας τόπος που αρχιτεκτονικά διαφημίζει την ιστορία του και την πολυπολιτισμικότητά του. Όμως οι Κροάτες ζουν έξω από το Σαράγιεβο, ενώ -υπερβάλλοντας λίγο ίσως- σε όλο το Ομοσπονδιακό (δυτικό) τμήμα της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης δεν κατοικεί μισός Σέρβος.
    Τα Αραβικά Εμιράτα αντίθετα, κάνουν αισθητή την παρουσία τους με το κτίριο του Al-Jazeera και τον χρηματοδοτούμενο νεο-ισλαμικό φονταμενταλισμό, ενώ κανείς δεν αναφέρει ότι μουσουλμανικές εφεδρείες (μουτζαχεντίν) είχαν σταλεί από τη Μέση Ανατολή στον εμφύλιο πόλεμο των λαών της Γιουγκοσλαβίας για να υπερασπιστούν τα “αδέλφια” τους. Αλλά η λέξη εμφύλιος είναι ταμπού. Το Εθνικό Μουσείο δεν λειτουργεί, ενώ το Ιστορικό Μουσείο, στα όρια της κατάρρευσης, υπολειτουργεί, με δεκαπέντε μόλις εργαζόμενους. (Η οικονομία είναι γενικώς ανύπαρκτη, με τον κατώτερο μισθό στα 150 Ευρώ!)
    
Φτάνοντας στη Σρεμπρένιτσα, την πόλη-φάντασμα, σπίτια, μαγαζιά και φάμπρικες, με τις τρύπες από τα πολυβόλα και τις βόμβες στέκουν άδεια. Shit got real, που λένε οι Αμερικάνοι. Απλωμένα μπροστά μας σε ένα υπόστεγο, 400 φέρετρα με κόκαλα εκτελεσθέντων που εδώ και 18 χρόνια αναζητούν και πασχίζουν να αναγνωρίσουν χιλιάδες οικογένειες. (Περίπου 400 πτώματα αναγνωρίζονται κάθε χρόνο από το 1999). Κάθε φέρετρο μια ιστορία, κάθε φέρετρο κι ένας τουλάχιστον άνθρωπος που κλαίει, μια ελπίδα που μόλις έσβησε.
    Στις 11 Ιουλίου, ώρα 12 μμ, πραγματοποιήθηκε η ταφή τους σε ατμόσφαιρα τραγελαφική, που καμία σχέση δεν έχει με μια Γενοκτονία. Πάνω από τους συγγενείς των νεκρών οι κάμερες, πάνω από τις κάμερες οι γιγαντο-οθόνες, μέσα από τις γιγαντο-οθόνες οι πολιτικάντηδες με τα μηνύματα συμφιλίωσης, γύρω από τα υπόστεγα οι κοστουμάτοι πιστολάδες τους και βέβαια, οι τουρίστες...
    Αναγνωρισμένη το 2007 από το Διεθνές Δικαστήριο ως τέτοια, ακόμη καμία αποφασιστική κίνηση δικαίωσης της Γενοκτονίας δεν έχει δρομολογηθεί. Το Κόμμα του Μιλόσεβιτς ακόμα κυβερνά τη Σερβία, ο ίδιος πέθανε -πολύ βολικά;- στη διάρκεια της δίκης, ο Tούτζμαν ποτέ δε δικάστηκε, ενώ ο πιο πρόσφατος όρος της ένταξης της Σερβίας στην ΕΕ, ήταν η παράδοση των Μλάντιτς και Κάρατζιτς στη Χάγη, πράγμα που έκανε, παραδεχόμενη πως τους υπέθαλπε.

Η άφιξη στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη Ελλήνων που ρωτάνε συνεχώς διάφορα, δεν είναι συνηθισμένο φαινόμενο. Οι συνομιλητές μας συχνά σταματάνε και κάνουν την ερώτηση “γνωρίζουν;”, στη Βόσνια σύντροφό μας. Υποθέταμε σταθερά πως θα αναφέρονταν στην Ελληνική Εθελοντική Φρουρά, που συσπειρώθηκε στο πλευρό της ομόθρησκης “αδελφής” Σερβίας, ενώ η κυβέρνηση Μητσοτάκη ευχόταν “Καλή τύχη στο δοκιμαζόμενο λαό της Βοσνίας”. Στη Σρεμπρένιτσα πια, στην κορύφωση της προσωπικής μας τραγωδίας, η ερώτηση επιτέλους ξεδιπλώθηκε:

“Γνωρίζετε ότι την ημέρα της εισβολής των Σέρβων, με εντολή του Μλάντιτς υψώθηκε η ελληνική σημαία προς τιμήν των Ελλήνων στρατιωτών που συμμετείχαν στα κατοχικά σώματα;”

Χαίρε, Ω Χαίρε Λευτεριά!
    
Remember Srebrenica '95
ΝΑΛ
Σαράγιεβο


Νέα Προοπτική τεύχος#554# Σάββατο 31 Αυγούστου 2013