ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ: Η ΕΡΓΑΤΙΚΗ ΕΞΕΓΕΡΣΗ ΤΟΥ ΜΑΗ 1936

Το 2016 κλείνουν 80 χρόνια από την εργατική εξέγερση στη Θεσσαλονίκη. Στη σημερινή καμπή της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης από το 2007-2008, η μελέτη των μαθημάτων της επαναστατικής πάλης του προλεταριάτου στην εποχή του ιμπεριαλισμού, αποκτά νέα, κρίσιμη σημασία. Πόσο μάλλον όταν πρόκειται για την εξέγερση του Μάη που σημαδεύει μια ολόκληρη ιστορική περίοδο καθώς βάζει την εργατική τάξη στο προσκήνιο ως πρωταγωνιστή της μαζικής ταξικής και πολιτικής πάλης.

Στα μέσα της δεκαετίας του 30 ο κόσμος βυθίζεται στην παγκόσμια καπιταλιστική κρίση του 1929 και της μεγάλης ύφεσης που ακολούθησε. Με την άνοδο του ναζισμού στην εξουσία, το 1933, την ισχυροποίηση του φασισμού στην Ιταλία και την εδραίωση του σταλινικού καθεστώτος στην ΕΣΣΔ, μια εκρηκτική πολιτική κατάσταση διαμορφώνεται διεθνώς. Στην Ελλάδα της πρόωρα “γερασμένης μπουρζουαζίας”, με τη χρεοκοπία του 1932 ανοίγει μια περίοδος βαθιάς οικονομικής και πολιτικής κρίσης. Οι εργατικές και αγροτικές αναταραχές ήδη από τις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 30, σε συνδυασμό με την απώλεια του ελέγχου των μικροαστικών στρωμάτων από τα δύο βασικά αστικά κόμματα του ντόπιου και ξένου κεφαλαίου, τους Φιλελεύθερους/Βενιζελικούς και τους Λαϊκούς/Βασιλικούς, κάνουν σαφές ότι η Ελλάδα είναι σε σταυροδρόμι: είτε η άρχουσα τάξη με μια ανοιχτή αντικομμουνιστική δικτατορία θα φορτώσει την κρίση στις μάζες, είτε το προλεταριάτο θα ανατρέψει με επανάσταση τη μπουρζουαζία και θα εφαρμόσει σοσιαλιστικό πρόγραμμα.

Η απεργία μετατρέπεται σε εξέγερση


Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον αρχίζει η απεργία των καπνεργατών στη Θεσσαλονίκη, στις 29 Απρίλη 1936, με το αίτημα τους τις αυξήσεις στους μισθούς και την ικανοποίηση των ασφαλιστικών τους διεκδικήσεων. Έχει προηγηθεί η κατάληψη του εργοστασίου Κομέρσιαλ στην ίδια πόλη. Οι εργάτες οργανώνουν απεργιακές φρουρές στα εργοστάσια, πραγματοποιούν πορείες στην Θεσσαλονίκη και ο αγώνας τους γρήγορα εξαπλώνεται σε όλη την Βόρεια Ελλάδα. Σε λίγες μέρες, στις 8 Μάη, η πορεία των 7000 απεργών κατευθύνεται στη Γενική Διοίκηση Βορείου Ελλάδας για να δώσουν τα αιτήματά τους. Η μάχη ξεκινά. Πεζές και έφιππες δυνάμεις της αστυνομίας και του στρατού, έχουν στήσει ενέδρες στην περιοχή και όταν οι εργάτες σπάνε τον κλοιό που έχει στηθεί για να τους κρατήσει μακριά από το κτήριο της Διοίκησης, δέχονται μια ένοπλη επίθεση, απαντώντας με πέτρες, τούβλα και ξύλα. Kαταγράφονται 70 τραυματίες και 100 συλλήψεις. Το ίδιο βράδυ οι αυτοκινητιστές, οι υφαντουργοί, οι τροχιοδρομικοί Θεσσαλονίκης και οι σιδηροδρομικοί Βόρειας Ελλάδας, αποφασίζουν απεργία για την επόμενη μέρα.

Στις 9 Μάη πορεία 25.000 απεργών που ξεκινά στις 10.30 το πρωί, υποστηρίζεται και από εργάτες που έρχονται από άλλες περιοχές. Η αστυνομία έχει τοποθετήσει σε κρίσιμα σημεία της πόλης πολυβόλα. Οι πορείες δέχονται σε διαφορετικά σημεία καταιγισμό πυροβολισμών και επιθέσεων. Άντρες γυναίκες και παιδιά ποδοπατούνται και χτυπιούνται από την έφιππη χωροφυλακή. Ο απεργός Τάσος Τούσης και η εργάτρια Αναστασία Καρανικόλα δολοφονούνται.

Οι εργάτες εξοργισμένοι ξηλώνουν την πόρτα ενός ξενοδοχείου, αποθέτουν το άψυχο κορμί του Τούση και κατευθύνονται με οργή ενάντια στους αστυνομικούς. Νέες επιθέσεις της αστυνομίας πραγματοποιούνται: 12 εργάτες πέφτουν νεκροί και τουλάχιστον 300 βαριά τραυματισμένοι. Ο λαός της Θεσσαλονίκης που από την αρχή δήλωνε την υποστήριξή του στους απεργούς, κατεβαίνει τώρα στους δρόμους με συνθήματα: “Κάτω η Κυβέρνηση”, “Κάτω οι δολοφόνοι”. Σταματούν τα οχήματα της αστυνομίας, απελευθερώνουν συλληφθέντες και πολιορκούν αστυνομικούς στο κτήριο της Διοίκησης και έξω από τα τμήματα.

Μέχρι το βράδυ, η εξουσία είναι στα χέρια των εργατών και των λαϊκών μαζών· η αστυνομία κι ο στρατός δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Η Κεντρική Απεργιακή Επιτροπή (ΚΑΕ) που έχει συσταθεί μετά από την μετατροπή των διοικήσεων των σωματείων σε απεργιακές επιτροπές, έχει γίνει το κέντρο οργάνωσης δεκάδων χιλιάδων εργατών και λαού. Η παράλυση του αστικού κρατικού μηχανισμού της Κυβέρνησης, το αίμα των εξεγερμένων, το σύνθημα “Κάτω ο Μεταξάς”, το αίτημα για τιμωρία των σφαγέων του λαού, θέτουν πλέον το κίνημα σε άλλο επίπεδο. Σε διάφορες πόλεις της χώρας και περιοχές της Αθήνας, γίνονται συγκρούσεις με την αστυνομία. Είναι η πρώτη φορά στην Ελλάδα που μια προλεταριακή εξέγερση αποκτά τέτοιο αντίκτυπο στη συνείδηση των μαζών.

Ο πρωθυπουργός Μεταξάς, αρχηγός ενός πολύ μικρού κόμματος, έχει ανέβει στην κυβερνητική εξουσία με πραξικοπηματικό τρόπο, διορισμένος από τον βασιλιά Γλύξμπουργκ, έχοντας όμως την υποστήριξη των Φιλελεύθερων και των Λαϊκών. Ο Μεταξάς ποτέ δεν έκρυψε τις δικτατορικές του τάσεις. Διατάσσει τον στρατάρχη Ζέππο να προχωρήσει στην υποχώρηση της χωροφυλακής και να οργανώσει την επέμβαση του στρατού. Οι φαντάροι, αρνούνται να επιτεθούν στους εξεγερμένους. Ταυτόχρονα, όμως, νέες στρατιωτικές δυνάμεις και πολεμικά πλοία έχουν σταλεί από άλλες πόλεις στη Θεσσαλονίκη.

Η αστική τάξη έχει δει τον κίνδυνο. Ο Μεταξάς σπρώχτηκε στην εξουσία με το συνειδητό στόχο να επιβάλλει μια αντικομμουνιστική δικτατορία. Όταν η απεργία των καπνεργατών αρχίζει, η Βουλή έχει αποφασίσει να διακόψει τις εργασίες της μέχρι τον Σεπτέμβρη, δίνοντας εν λευκώ εξουσιοδότηση στον Μεταξά. Το κλίμα της εξελισσόμενης πολεμικής προετοιμασίας των ιμπεριαλιστών όλης της Ευρώπης κυριαρχεί, ενώ η εργατική τάξη από την άλλη, στη Γαλλία, την Ισπανία, μπαίνει στη μάχη παρά κι ενάντια στις ήττες και την άνοδο του σταλινισμού. Η κρίση στις τάξεις του καπιταλιστικού κράτους, ανοίγει μια επαναστατική δυνατότητα για την εργατική τάξη.

Η εγκληματική πολιτική προδοσία του ΚΚΕ γίνεται εδώ καθαρή. Το ΚΚΕ, στο διάστημα που προηγείται της εξέγερσης, έχει συμμαχήσει με το “Κόμμα των Φιλελεύθερων” στο ζήτημα της ανάδειξης Προέδρου της Βουλής, μετά τις εκλογές του Γενάρη 1936, που δεν δίνουν πλειοψηφία σε κανένα από τα δύο αστικά κόμματα. Τόσο οι Φιλελεύθεροι του Σοφούλη, όσο και οι Λαϊκοί, διεκδικούν τη θέση του προέδρου στη Βουλή μόνο και μόνο για να ελέγξουν την μετάβαση σε μια δικτατορία. Με το “Σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα”, τον Φλεβάρη του 1936, το Παλλαϊκό Μέτωπο του ΚΚΕ σε συμμαχία με τη σκιά της σκιάς της μικροαστικής δημοκρατίας, συμφωνούσε να γίνει εγγυητής της καπιταλιστικής εξουσίας, με πρόσχημα την διεκδίκηση ως αντάλλαγμα, ορισμένων πενιχρών «άμεσων αιτημάτων» και αυτών κουτσουρεμένων. Η ίδια η συμφωνία Σοφούλη-Σκλάβαινα, μένει κρυφή από τα μέλη του ΚΚΕ και το εργατικό κίνημα, μέχρι τον Απρίλη του 1936.

Όταν η απεργία των καπνεργατών μετατρέπεται σε εξέγερση, το ΚΚΕ δρα πλεον ως εγγυητής του “νόμου και της τάξης” του Μεταξά. Στην Κεντρική Απεργιακή Επιτροπή ήδη από τις 11 Μάη, είναι οι σταλινικοί που επιβάλλουν την παρουσία των φιλελεύθερων βουλευτών Ζαννά και Μαυροκορδάτου για να συνετίσουν τους απεργούς και συγχρόνως δρομολογούν κάτω από την πίεση της ΓΣΕΕ, τη λήξη της απεργίας των καπνεργατών και όλης της πανεργατικής απεργίας στη Θεσσαλονίκη. Το αποκορύφωμα είναι το κάλεσμα σε υποταγή στον μεταξικό Στρατάρχη Ζέππο καλώντας τους εργάτες να εφαρμόσουν την απόφασή του για απαγόρευση των συγκεντρώσεων και την διάλυση των απεργιακών φρουρών. Μάλιστα, ο βουλευτής του KKE M. Σινάκος στο πλευρό του στρατηγού Zέπου καλεί τους εργάτες να δώσουν εμπιστοσύνη στο «λόγο τιμής ενός έλληνα αξιωματικού» και να... διαλυθούν ησύχως. H Kεντρική Aπεργιακή Eπιτροπή και οι απεργιακές φρουρές διαλύονται… Όταν τα πράγματα έχουν «παγώσει» και η καταστολή έχει παγιωθεί, μια πανελλαδική γενική απεργία κηρύσσεται για την 13η Μάη – μια γενική απεργία αντιπερισπασμού, οργανωμένη από την Ενωτική ΓΣΕΕ (ΚΚΕ) και τη ΓΣΣΕ. Συγχρόνως, από τα συνθήματα της γενικής απεργίας αφαιρούν την απαίτηση για παραίτηση της Κυβέρνησης. Στο μεταξύ, τις μέρες 11, 12 και 13 Μάη, ο Ζέππος οργανώνει ένα πογκρόμ συλλήψεων και βασανιστηρίων τουλάχιστον 600 εργατών στη στρατοκρατούμενη πλέον Θεσσαλονίκη.

Η εργατική εξέγερση της Θεσσαλονίκης είναι μέρος της διεθνούς πάλης της εργατικής τάξης στη Γαλλία, την Ισπανία και αλλού, για την αντίσταση και τη συντριβή του ναζισμού και για μια εργατική διέξοδο από την παγκόσμια καπιταλιστική κρίση. Η πολιτική των σταλινικών στην Ελλάδα, είναι μέρος της συνολικής προδοτικής πολιτικής της εκφυλισμένης Κομμουνιστικής Διεθνούς. Ήδη με απόφαση του 7ου Συνεδρίου της Κ.Δ (Ιούλης- Αύγουστος 1935), τα ΚΚ οδηγούνται να σχηματίσουν και να συμμετάσχουν σε αστικές κυβερνήσεις ταξικής συνεργασίας των “Λαϊκών Μετώπων” με άθλιες συνέπειες για το προλεταριάτο στη Γαλλία, την ήττα της επανάστασης στην Ισπανία.

Στη διάρκεια του Μάη 1936, οι δυνάμεις των τροτσκιστών παρά την αριθμητική και θεωρητική αδυναμία τους, την απειρία τους, τις διώξεις από σταλινικούς και αστικό κράτος, είναι οι μόνες που συνειδητά στέκονται στο έδαφος της επαναστατικής πολιτικής και της ασυμβίβαστης ταξικής πάλης. Αυτό φαίνεται, μεταξύ άλλων τροτσκιστών αγωνιστών, στην αδιάλλακτη στάση του τροτσκιστή ηγέτη των κλωστοϋφαντουργών σ. Παναγιώτης Βασιλειάδη (μέλους της ΚΔΕΕ-ελληνικό τμήμα της Διεθνούς Κομμουνιστικής Ένωσης*), μέλους της Κεντρικής Απεργιακής Επιτροπής, που καταγγέλει την προδοσία της παρουσίας των αστών βουλευτών με πρωτοβουλία του ΚΚΕ και την έγκριση του Μεταξά.

Ο στόχος των σταλινικών να υπονομεύσουν τη δυναμική του εργατικού κινήματος σε αυτήν τη σύγκρουση με το αστικό κράτος, ευνοεί καθοριστικά τον Μεταξά. Τους επόμενους μήνες ακολουθούν σκληροί αγώνες και συγκρούσεις των εργατών με την αστυνομία στο Βόλο (με ένα δολοφονημένο εργάτη), τις μαχητικές διαδηλώσεις στο Σουφλί, όπου τον Ιούνη του 1936 οι αγρότες διαδήλωσαν με σύνθημα “Κάτω η Κυβέρνηση Μεταξά”, την Καβάλα, τον Πειραιά, την Ελευσίνα, τις Σέρρες. Η καταστολή του εργατικού κινήματος επιστεγάζεται τελικά, με την εγκαθίδρυση της πρώτης στην Ελλάδα ρητά αντικομμουνιστικής, δικτατορίας του Μεταξά, στις 4 Αυγούστου του 1936.


Ερνέστος Αγγελής


*Η μετεξέλιξη της Διεθνούς Αριστερής Αντιπολίτευσης που από το 1933 πάλεψε για την ίδρυση της 4ης Διεθνούς (1938).