Τέχνη και τρέλα

 

 

 

Τέχνη των τρελών και Τέχνη –θεραπεία 

Art – brut και art therapy. Συγκλίσεις και αποκλίσεις

Κατερίνα Μάτσα*

Ιστορική εξέλιξη της Τέχνης – Θεραπείας

Το 1999 στο Παγκόσμιο Συνέδριο Ψυχιατρικής στο Αμβούργο ο Vittorino Andreoli, πρόεδρος του τμήματος Ψυχοπαθολογίας της Έκφρασης και της Παγκόσμιας Ψυχιατρικής Εταιρείας ανακοινώνει επίσημα το θάνατο της Ψυχοπαθολογίας της Έκφρασης και μιλά για την Τέχνη – Θεραπεία ή Θεραπεία μέσω της Τέχνης, που στηρίζεται στη σχέση του ασθενούς με το θεραπευτή του. «Η θεραπεία προσθέτει στην τέχνη το σχέδιο μεταμόρφωσης του εαυτού, αλλά η τέχνη προσθέτει στη θεραπεία τη φιλοδοξία να δώσει μορφή στα μεγάλα ερωτήματα της ανθρωπότητας. Αν η δημιουργία μέσα στην τέχνη, που γεννιέται από τη συνάντηση του ανθρώπου και μιας ύλης, αποκαλύπτει ότι οι μορφές που δημιουργούνται με αυτό τον τρόπο μπορούν να είναι μια εξερεύνηση των μυστηρίων του κόσμου και να παράγουν αποτελέσματα μέσα στην κουλτούρα, η δημιουργία στην θεραπεία, που γεννιέται από τη συνάντηση μεταξύ των υποκειμενικοτήτων, αποκαλύπτει ότι οι μορφές που δημιουργούνται με αυτό τον τρόπο μπορούν να είναι μια εξερεύνηση των ατομικών αινιγμάτων και να παράγουν αποτελέσματα στο πρόσωπο που συνδέεται με τις κουλτούρες που κουβαλά μέσα του»,7 λέει ο Klein.
Η τέχνη - θεραπεία άρχισε να εφαρμόζεται από το 1939 στην Αμερική, τον Καναδά, τη Βραζιλία, τη Μ. Βρετανία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Η βασική θέση της ήταν ότι το έργο τέχνης μπορεί να βοηθήσει στην κατανόηση του ανέκφραστου και του ανείπωτου μιας προσωπικότητας και να ευνοήσει τις ασυνείδητες αλλαγές τόσο του ασθενούς όσο και του θεραπευτή του.
Τις ρίζες της όμως θα μπορούσαμε να τις αναζητήσουμε στο άσυλο του Charenton και στον Marquis de Sade8, που διεύθυνε από το 1803 μέχρι το 1813 τα πολύωρα θεάματα στα οποία συμμετείχαν νοσηλευτές, ψυχασθενείς και επαγγελματίες κωμικοί, παίζοντας θέατρο για το κοινό.
Θα μπορούσαμε επίσης να τις αναζητήσουμε στον ίδιο τον Prinzhorn, που πίστευε ότι η ψυχοθεραπεία είναι ένα μέσον για να διερωτηθεί κανείς πάνω στη μοίρα του ανθρώπου και τη θέση του μέσα στο σύμπαν, ερωτήματα που θέτει και η ίδια η τέχνη. Άλλωστε ο πατέρας της Ψυχοπαθολογίας Karl Jaspers αποκαλούσε τον Prinzhorn «το τρομερό παιδί της ψυχοθεραπείας».
Θα μπορούσαμε, ίσως, να την αναζητήσουμε ακόμα και στον Pinel, τον Pussin, τον Esquirol που έβλεπαν την καλλιτεχνική δραστηριότητα ως θεραπευτική δραστηριότητα.
Θα μπορούσαμε, τέλος, να αναζητήσουμε τις ρίζες της θεραπείας διαμέσου της τέχνης στον ψυχίατρο G. Ferdière, ο οποίος υποστήριζε ότι η τρέλα είναι δημιουργική και ότι ο τρελός που ζωγραφίζει μας δίνει σημάδια, που οι ψυχίατροι περιφρονούν.
Θα μπορούσαμε επίσης να θεωρήσουμε ότι και η γαλλική «Εταιρεία Ψυχοπαθολογίας της Έκφρασης» των Delay και Volmat άνοιξε το δρόμο στη θεραπεία διαμέσου της Τέχνης.
Πάντως, ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο «art therapy» ήταν ο ζωγράφος Andrian Hill το 1945, στο βιβλίο του «Η Τέχνη ενάντια στην αρρώστεια. Μια ιστορία θεραπείας διαμέσου της Τέχνης». Σ’ αυτό αφηγείται τη δική του θεραπεία στο σανατόριο (ήταν φυματικός), όπου ζωγράφιζε αντικείμενα του περιβάλλοντός του.
Η art therapy αναπτύχθηκε στην Αμερική από τη δασκάλα Margaret Naumburg και τη σχολή της,9 αλλά αναπτύχθηκε πολύ και στην Ευρώπη, μετά τα μέσα του 20ου αιώνα.
«Ο πλούτος της Τέχνης – Θεραπείας βρίσκεται στο ότι επιτρέπει ταυτόχρονα μια συνειδητοποίηση εαυτού άκρως ακριβή με τη διαμεσολάβηση του εκφραστικού μέσου, έπειτα μια θεραπευτική αναδόμηση χάρη στη δομική εξουσία των εσωτερικών νόμων κάθε τέχνης (της μουσικής, της φωνητικής, της θεατρικής, της γραφιστικής, της χορογραφίας, της γλυπτικής). Αυτό απαιτεί μια μεγάλη γνώση της ανθρώπινης φύσης σε όλες τις διαστάσεις της, σωματική, ψυχική και πνευματική, όπως και μια βαθειά γνώση της Τέχνης».10
Μέσα στο θεραπευτικό πλαίσιο, λοιπόν, η Τέχνη λειτουργεί ως διαμεσολάβηση, μια διαδικασία που δημιουργεί δεσμούς και μεταμορφώνει τόσο το ενδοψυχικό, όσο και το διϋποκειμενικό πεδίο. Η διαμεσολάβηση αναπτύσσεται μαζί με τη διαδικασία της συμβολοποίησης. Η συμβολοποιητική δραστηριότητα δομείται σε τρία επίπεδα, κατά τον Chouvier11: της έκφρασης, του σημαίνοντος και των σχέσεων. Το έργο που παράγεται στα πλαίσια της Τέχνης – Θεραπείας (εικαστικά, μουσική, χορός κ.α.) κινείται σε όλα αυτά τα επίπεδα. Μέσα από αυτό εκφράζονται οι δημιουργικές ικανότητες και τα συναισθήματα του θεραπευόμενου. Το έργο έχει πάντα κάποιο νόημα που πρέπει να διερευνηθεί και να ανακαλυφθεί από τον ίδιο με τη βοήθεια του θεραπευτή, της ομάδας, των «σημαντικών άλλων», μέσα σε ένα δίκτυο σχέσεων που δημιουργούνται.
Έτσι πραγματοποιείται η αναγκαία, διϋποκειμενική συνάντηση και δημιουργείται ο δεσμός ανάμεσα στον εαυτό και τον άλλο, με τη διαμεσολάβηση αυτού ακριβώς του έργου που παράγεται αλλά και της ίδιας της πράξης της δημιουργίας του. Άλλωστε όπως έλεγε ο André Malraux, η Τέχνη είναι ο πιο σύντομος δρόμος από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η διαδικασία αυτής της διϋποκειμενκής συνάντησης ανάγεται σε μια διαδικασία επανυποκειμενοποίησης, που επιτρέπει την επεξεργασία πρώιμων και όψιμων τραυματισμών, μέσα από το άνοιγμα στον Άλλο.
Η συνάντηση διαμεσολαβείται από τη δημιουργία του έργου τέχνης, με υλικό το σχέδιο, τον πηλό, τη φωτογραφία, την ποίηση, το θέατρο, το χορό, τη μουσική, το κολάζ.
Στο πλαίσιο αυτής της συνάντησης το θεραπευόμενο άτομο εκφράζει τη συγκίνηση, τα συναισθήματά του και εισάγεται σε μια διαδικασία μετασχηματισμού τους, κατά την έκφραση του Vygotsky. Γιατί «Τα συναισθήματα δεν αποτελούν ιδιότητες του υποκειμένου, αλλά εμφανίζονται στην αλληλεπίδραση μεταξύ υποκειμένων. Έχουν σχεσιακό, κοινωνικό, ιστορικό χαρακτήρα και δεν αποτελούν ιδιωτικές καταστάσεις της συνείδησης του απομονωμένου ατόμου».12
Στα πλαίσια, λοιπόν της σχέσης με τον θεραπευτή και τους συν – θεραπευόμενους, που οικοδομείται, με τη διαμεσολάβηση του έργου τέχνης, ο θεραπευόμενος μιλά για το έργο, για τα συναισθήματα που του γεννά, τις αγωνίες, τις επιθυμίες, τους φόβους, τις φαντασιώσεις του, αφηγείται τα βιώματά του ή αφηγείται με αφορμή την εμπειρία του, που μπορεί να είναι μη – μεταδόσιμη. Κατακτά λοιπόν, μ’ αυτόν τον τρόπο, τη γλώσσα της αφήγησης ενάντια στην κυρίαρχη γλώσσα της πληροφορικής και την τέχνη της αφήγησης, που όπως έλεγε ο Walter Benjamin τείνει να χαθεί στην εποχή μας, γιατί το επικό πνεύμα της αλήθειας, δηλαδή η σοφία (sagesse) βρίσκεται υπό εξαφάνιση και αφηγηματικός λόγος έχει αντικατασταθεί από τον διαχειριστικό λόγο.
Η καλλιτεχνική δημιουργία δεν ταυτίζεται με την δημιουργικότητα. Η έννοια της δημιουργικότητας (creativity) γίνεται αρχικά κεντρική έννοια στην art – therapy. Σιγά – σιγά διαχωρίστηκε το περιεχόμενο της απ’ αυτό της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Κατά τον Winnicott, «η δημιουργικότητα είναι ένας τρόπος αντίληψης των πραγμάτων που δίνει στο πρόσωπο το αίσθημα ότι η ζωή αξίζει τον κόπο να τη ζεις. Σε αντίθετη περίπτωση, μένεις σε μια σχέση επανάπαυσης και υποταγής στην εξωτερική πραγματικότητα και μ’ αυτό τον τρόπο αναγνωρίζεις τον κόσμο και ό, τι τον απαρτίζει ως κάτι στο οποίο πρέπει να προσαρμοσθείς».13 Κατά τον Winnicott, λοιπόν, δημιουργώ σημαίνει ρίχνω κάθε φορά στα πράγματα ένα καινούργιο βλέμμα, τα βλέπω από μια καινούργια σκοπιά, κι έτσι η ζωή γίνεται δημιουργική, γεμάτη επινοήσεις.14
Μ’ αυτή την έννοια, η δημιουργικότητα γίνεται μια μορφή άμυνας απέναντι στην κοινότυπη ύπαρξη, στην ομοιομορφία της καθημερινής ρουτίνας, στη στερεοτυπία της συμβατικότητας, στο στέρεμα της φαντασίας και της έμπνευσης, που χαρακτηρίζει το σημερινό τρόπο ζωής του αλλοτριωμένου ανθρώπου της καπιταλιστικής παρακμής. Γίνεται μια μορφή αντίστασης στις δυνάμεις της βιοεξουσίας, που επιδιώκουν την προσαρμογή όλων στην προκρούστεια κλίνη της κοινωνικής νόρμας, επιβάλλοντας τον έλεγχο κάθε πτυχής της προσωπικότητας και της ζωής του ατόμου και συνθλίβοντας τον ψυχισμό του.

Τέχνη –θεραπεία και Τέχνη –θεραπεία(Art – therapy και Art – brut)

Κοινά στοιχεία και διαφορές

Η τέχνη- θεραπεία είναι μια θεραπευτική διαδικασία, μια μορφή διαμεσοποιημένης ψυχοθεραπείας, αποβλέπει στη θεραπευτική βοήθεια που μπορεί να δοθεί στον ασθενή – καλλιτέχνη, ενώ η art – brut εξετάζει βασικά το έργο του. Σχηματικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τις διαφορές μεταξύ των δύο.15
Η τέχνη των τρελών είναι πάντα ατομική δραστηριότητα. Το έργο είναι σάρκα από τη σάρκα του καλλιτέχνη. Η Aloise Corbaz, στο νοσοκομείο Gimel της Ελβετίας, κρυβόταν στις τουαλέτες για να σχεδιάσει, εγκατέλειψε τον εαυτό της και πέθανε μετά από μερικούς μήνες, όταν ένας αυταρχικός εργοθεραπευτής την υποχρέωσε να μη ζωγραφίζει στις τουαλέτες. Στην art – brut κάθε δημιουργός έχει το δικό του στυλ, βάζει τη δική του σφραγίδα στο έργο του, που δεν επαναλαμβάνεται. Δεν είναι επαγγελματίας, αρχίζει να δημιουργεί ξαφνικά στη ζωή του, αυθόρμητα, συνήθως κατά τη διάρκεια της νοσηλείας του σε ψυχιατρικό νοσοκομείο. Η art – brut δεν είναι ποτέ αφηρημένη, είναι συχνά παραστατική και πάντα πολύ επινοητική και έντονα συμβολική. Το νόημα που συνάγεται από το έργο έχει σχέση με το παραλήρημα και γενικά με το λόγο του ασθενούς. Πρόκειται για μια δραστηριότητα εκτός πλαισίου, τέχνη του ακραίου. Αφορά μια μειοψηφία ατόμων, στα οποία τον αποφασιστικό ρόλο παίζει η ιδιοφυΐα ή το χάρισμα και όχι η ψυχική αρρώστια.
Αντίθετα η τέχνη - θεραπεία απευθύνεται σε όλους τους ασθενείς, μολονότι οι κλασικές ενδείξεις εφαρμογής της θεωρείται ότι είναι οι ψυχιατρικοί ασθενείς, τα παιδιά, οι ενήλικοι κινητικά ανάπηροι, οι γηριατρικοί ασθενείς, οι εξαρτημένοι κ.α. Χρησιμοποιείται επίσης και στα πλαίσια της Παιδαγωγικής, αλλά και για διαγνωστικούς λόγους.
Η Τέχνη - Θεραπεία προσεγγίζει τα πράγματα όχι από τη σκοπιά της Τέχνης και της αισθητικής όπως η art – brut αλλά από τη σκοπιά της ψυχολογίας και Ιατρικής και διέπεται από μια συγκεκριμένη επαγγελματική δεοντολογία.
Η τέχνη-θεραπεία ασκείται πάντα σε θεραπευτικό πλαίσιο, συχνά συλλογικό, σε θεραπευτικά εργαστήρια και έχει πάντα θεραπευτικό στόχο. Καθοριστικό ρόλο παίζει ο θεραπευτής – συντονιστής (εάν πρόκειται για ομάδα συχνά είναι δύο και είναι προτιμότεροι να είναι οι ίδιοι καλλιτέχνες).
Η τέχνη - θεραπεία εμφανίστηκε μετά την art – brut στα τέλη της δεκαετίας του ’50 και αναπτύχθηκε πολύ τις τελευταίες δεκαετίες.
Το έργο των κλασικών της τέχνης των τρελών (art – brut) δεν είναι μεταγενέστερο του 1952, χρονιά που ανακαλύφθηκε το Largactil και ακολούθησαν τα άλλα νευροληπτικά που άλλαξαν ριζικά την κατάσταση των ασθενών.
Έχουν παραχθεί και εξακολουθούν να παράγονται σπουδαία έργα τέχνης στα πλαίσια της τέχνης - θεραπείας. Πρόκειται όμως για κάτι πολύ διαφορετικό από την art – brut. Είναι χαρακτηριστικά τα λόγια του πρώτου διευθυντή της έκθεσης art – brut στη Λωζάνη Michel Thévoz, που έγραψε το βιβλίο «Requiem για την τρέλα». Το τελευταίο κεφάλαιο λέγεται: «l’ art – therapie ou l’ avenir d’ une illusion» (Η τέχνη –θεραπεία ή το μέλλον μιας αυταπάτης»).16 Βέβαια η επιτυχία που γνωρίζει η τέχνη - θεραπεία στο κλινικό πεδίο έχει αποδείξει ότι δεν είναι καθόλου «αυταπάτη». Αντίθετα αποτελεί πια, χωρίς αμφιβολία, μια εξαιρετική μέθοδο διαμεσοποιημένης ψυχοθεραπείας. Μια μέθοδο που οικοδομείται πάνω στη διαλεκτική Τέχνης και Θεραπείας, αναδεικνύοντας τη χειραφετητική λειτουργία και των δύο, τόσο της τέχνης, του κοινωνικό και πολιτικό ρόλο της για την απελευθέρωση των δυνάμεων αλλαγής του κόσμου, όσο και της θεραπείας ως «επιμέλειας εαυτού», με την έννοια που δίνει ο Μ. Φουκώ17, ως «ένα σύνολο ενασχολήσεων, όπου συνυφαίνονται η εργασία του ατόμου πάνω στον εαυτό του και η επικοινωνία του με τον άλλο», ως διαδικασία μεταμόρφωσης του εαυτού σε κοινωνικό υποκείμενο, ικανό να μετουσιώσει τους τραυματισμούς του, να δημιουργήσει, να οραματισθεί, να δράσει συλλογικά, να πάρει μέρος σε αυτό που ο Φρόϋντ αποκαλούσε «εργασία του πολιτισμού» (Kulturarbeit).18
H Τέχνη, λέει ο Jean Oury21, μοιάζει με το παιχνίδι: είναι αναπαράσταση και ταυτόχρονα άρνηση της πραγματικότητας. Το αισθητικό φαντασιακό είναι μια αντισταθμιστική ανοικοδόμηση του κόσμου. Η «ποιητική» εμφανίζεται βιολογικά και κοινωνικά, στην αιχμή της εξέλιξης. Ο συγκεκριμένος ρόλος της είναι να δομεί πιο εκλεπτυσμένα τον ανθρώπινο εσωτερικό κόσμο (umwelt).
Καταλήγοντας, θα λέγαμε ότι στην art – brut ο τρελός δημιουργεί το έργο τέχνης για «να ξεφύγει από την κόλαση», όπως θα έλεγε ο Αρτώ, ως αίτημα ζωής, αίτημα εκμηδένισης της εκμηδένισης, στην οποία τον καταδικάζει η ψυχική αρρώστια.19
Αντίθετα, ο καλλιτέχνης στην Τέχνη – Θεραπεία δημιουργεί το έργο τέχνης όχι μόνος του, αλλά στα πλαίσια μιας σχέσης με το θεραπευτή του για να αλλάξει τον εαυτό του και τη στάση ζωής του, μέσα από ένα άνοιγμα στον κόσμο και στη ζωή, στην προοπτική και τη δυναμική της αλλαγής αυτού του κόσμου που μέσα στην κρίση του πολλαπλασιάζει τα δεινά, την ψυχική αρρώστια, την καταστροφή και την ίδια στιγμή, μετά και την ολοκληρωτική αποτυχία του εγχειρήματος της Ψυχιατρικής Μεταρρύθμισης, ετοιμάζεται να κλείσει βίαια όλα τα Δημόσια Ψυχιατρεία της χώρας, μέχρι το 2015, πετώντας κυριολεκτικά στο δρόμο, τους νοσηλευόμενους σε αυτά ψυχασθενείς.
Η κινηματική ιστορία του 18 ΑΝΩ και ο κεντρικός ρόλος της Τέχνης – Θεραπείας στην απεξάρτηση επιβεβαιώνουν ότι ένας Δημόσιος Θεσμός, όπως είναι το ΨΝΑ, στο οποίο ανήκει διοικητικά το 18 ΑΝΩ, μπορεί, ακόμα και στις πιο δύσκολες, μνημονιακές συνθήκες άγριου νεοφιλελευθερισμού στο χώρο της Υγείας, να λειτουργεί ως εγγυητής της μετάβασης «από το τζάμπα στο χάρισμα, στη δωρεάν γιατρειά», κατά την ωραία έκφραση της Τέσης Λαζαράτου20, και ως συνηγορία στο κίνημα για μια χειραφετητική Ψυχιατρική, δημόσια και δωρεάν, που θα ενσωματώνει και θα υπερβαίνει την κινηματική ιστορία των λαμπρότερων παραδόσεων της Ψυχιατρικής, στον απόηχο των ιδεών του Μάη του ’68, πηγή έμπνευσης της αντίστασής μας, ως ιαματικό παράγοντα, ατομικά και κοινωνικά.


Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Jean – Pierre Klein «Penser l’ art – thérapie» ed PUF, 2012.
2. Christian Jamet André Robillard. L’ art brut pour tuer la misère. Suivi de l’ art – brut, selon, Jean Dubuffet, ed. Corsaire, 2013.
3. Fiorella Bassan «Au delà de la psychiatrie et de l’ esthétique. Etude sur Frank Prinzhorn» ed. La Muette, 2010-2011.
4. Marcel Reja «L’ art chez les fous» ed. L‘ Harmattan, 2000, σελ. 232.
5. Jean Pierre Klein «L‘ art – thérapie» Puf 1997, σελ….
6. Πηνελόπη Πετσίνη «Τέχνη και Ναζισμός» Αυγή, Ενθέματα, 20/7/2014.
7. Βλ. 5, σελ. 31.
8. Βλ. 5, σελ. 6.
9. Angela Evers «Le grand livre de l’ art thérapie» Eurolles 2010.
10. Jean Lucien Jacqemet «Epoque pionnière» στο βιβλίο Jean Luc Sudres, Guy Roux, Muriel Laharie ed. Humeurs et pratiques d’ art – therapie L’ Harmattan, 2003, σ.21.
11. B. Chouvier «Le medium symbolique» στο B. Chouvier ed. Les processus psychiques de la mediation L’ aris Dunod 2004.
12. Μ. Δαφέρμος «Η πολιτιστική – ιστορική ψυχολογία και η θεατρική τέχνη» Εισήγηση στο συνέδριο «Τέχνη και Ψυχιατρική» 20 – 23/5/2010, Χανιά.
13. D. Winnicott «Jeu et réalité» Folio essays, 1975.
14. D. Winnicott Conversations ordinaries, Paris Gallimard 1988, σ. 17.
15. Laurent Danchin «Art brut, art – therapie. Points commons et differences» στο «Humeurs et pratiques d’ art thérapie» sous la direction de Jean – Luc Sudres, Guy Roux et Muriel Laharie, ed. L’ Harmattan, 2003.
16. Michel Thévoz «Requiem pour la folie» Paris, 1995, «La difference».
17. Μ. Φουκώ «Ιστορία της σεξουαλικότητας. Η μέριμνα για τον εαυτό μας», τομ.3, μεταφρ. Γιάννης Κρητικός, εκδ. Ράππα, 1992, σελ. 62.
18. Κ. Μάτσα «Ψυχοθεραπεία και τέχνη στην απεξάρτηση. Το «παράδειγμα» του 18 ΑΝΩ», εκδόσεις Άγρα, 2008, σελ. 144.
19. Σ. Μιχαήλ «Το έργο της απουσίας», εισήγηση στο Επιστημονικό Συνέδριο «Τέχνη και Τρέλα» της Εταιρείας Διαπολιτισμικής Ψυχιατρικής 17-18/10/2014.
20. Τέση Λαζαράτου «Τέχνη και Τεχνική του Δωρεάν: η θεραπευτική απάντηση στην Τρέλα», εισήγηση στο Επιστημονικό Συνέδριο «Τέχνη και Τρέλα» της Εταιρείας Διαπολιτισμικής Ψυχιατρικής 17-18/10/2014.
21. Jean Oury «Essai sur la creation ésthétique» ed. Herman, 2008.
* Εισήγηση στο επιστημονικό συνέδριο : Τέχνη και τρέλα Πολιτιστικό Ίδρυμα Μελίνα, 18/10/2014.