ΣΥΝΤΟΜΗ - ΚΑΙ ΔΙΑΦΩΤΙΣΤΙΚΗ - ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΡΙΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΕΙΩΝ


Σε μια σημαντική εκδήλωση του συλλόγου υποστήριξης στο επιστημονικό και κοινωνικό έργο του 18 Άνω, στο Πολιτιστικό Κέντρο του Δήμου Αθήνας (με ομιλητές τον κ. Βαρουχάκη, ψυχίατρο και την Κατερίνα Μάτσα) ο ???? Δημήτρης Υφαντής, αναφέρθηκε στην ιστορία τριών ψυχιατρείων της Αθήνας: του Δρομοκαϊτείου, του Αιγηνίτιου και του ΨΝΑ.
«Η ιστορικότητα δεν έχει να κάνει με κάτι θεωρητικό, μιλάμε για το παρελθόν επειδή μας αφορά το παρόν και πρέπει να προβλέψουμε και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Ακόμα και στην καθημερινή δουλειά με έναν εξαρτημένο, πρώτα θα πάρουμε ένα ιστορικό για να δούμε τι έχει προηγηθεί, τι έχει συμβεί, για να μπορέσουμε να ρυθμίσουμε την κατάσταση για το μέλλον αυτού του ανθρώπου που ήρθε να ζητήσει βοήθεια».
Θα πάμε στα τρία ψυχιατρεία που έχει γίνει κάποια έρευνα και υπάρχουν στοιχεία για να βγάλουμε χρήσιμα συμπεράσματα για το σήμερα, είπε ο Δ. Υφαντής.
* Το πρώτο (χρονικά) ψυχιατρείο είναι το «Δρομοκαΐτειο» που ιδρύθηκε το 1887 και δέχτηκε εξαρτημένους μέχρι το 1944. Το αρχειακό υλικό αφορά το βιβλίο εισαγωγών αλλά και τα ιστορικά που διασώθηκαν. Από το 1946 και μετά υπάρχουν οι φάκελοι ασθενών. Το πρώτο ιστορικά περιστατικό εμφανίζεται στις 1.5.1901 με διάγνωση μορφινομανία-κοκαϊνομανία.
* Το δεύτερο ψυχιατρείο είναι το «Αιγινήτειο», Πανεπιστημιακή Κλινική που ιδρύθηκε το 1905. Διασώζονται μόνο τα μητρώα και τίποτα από τα ιατρικά ιστορικά. Στο μητρώο περιλαμβάνεται το πρώτο περιστατικό που έχει καταγραφεί και αφορά μια γυναίκα 47 ετών, την Αδελαΐδα, που γεννήθηκε στη Βιέννη. Η εισαγωγή γίνεται το 1911 με διάγνωση μορφινομανία. Το μοναδικό ιστορικό που έχει διασωθεί έχει ημερομηνία 1929 και είναι ενός νέου 26 χρόνων, Πειραιώτη, μικρέμπορου και περιγράφεται μόνο το στερητικό του σύνδρομο. Υπάρχουν και κάποια στοιχεία και ντοκουμέντα από άλλα θεραπευτήρια, άσυλα και ιδιωτικές κλινικές και στοιχεία από γιατρούς φυλακών.
* Το τρίτο είναι το Δαφνί, όπου έχει σωθεί το σύνολο φακέλων και τα μητρώα, αλλά όχι τα υπηρεσιακά έγγραφα. Το 1928 φτιάχτηκαν εκεί οι πρώτες παράγκες από νοσηλευτές και ασθενείς. Τα πρώτα περίπτερα έγιναν το 1934. Το ένα από αυτά φιλοξένησε πριν και μετά τον Πόλεμο τοξικομανείς. Πρώτο περιστατικό ένας νέος, ο Χρήστος, σιδηρουργός, εισάγεται τον Δεκέμβριο του 1926 με διάγνωση «τοξική φρενίτις-ηρωινομανία». Εμεινε μέσα περίπου ενάμιση χρόνο και κάποια στιγμή απέδρασε.
Εχουν ενδιαφέρον τα στοιχεία των εισαγωγών στα τρία ιδρύματα από τις αρχές του αιώνα μέχρι το 1946: Μέχρι το 1928, οι τοξικομανείς είναι συνήθως αλλοδαποί, ναυτικοί, έμποροι, γιατροί, στρατιωτικοί. Ενας στρατιώτης π.χ. συλλαμβάνεται αιχμάλωτος το 1919 στην Ουκρανία, τον ακρωτηριάζουν λόγω κρυοπαγημάτων του δίνουν μορφίνη και όταν έρχεται στην Ελλάδα αρχίζει την ηρωίνη. Το 1928 υπάρχει αλματώδης αύξηση στα περιστατικά και δεν είναι άσχετο αυτό με την τότε οικονομική κρίση. Το κραχ στις ΗΠΑ επηρέασε την Ελλάδα τα επόμενα χρόνια, με κορύφωση εισαγωγών τοξικομανών το 1932. Η τοξικομανία τότε είχε πλέον γίνει κοινωνικό φαινόμενο και αφορούσε όλα τα κοινωνικά στρώματα, υποστηρίζει ο κ. Υφαντής. Από το 1932 και μετά μοιάζει να υποχωρεί ο αριθμός περιστατικών αλλά αυτό οφείλεται στην ψήφιση πολύ αυστηρότερων νόμων κι όχι στη μείωση της χρήσης.
Το 1933 ψηφίζεται νόμος που προβλέπει εκτοπίσεις και φυλακίσεις για τους τοξικομανείς. Σε πλήρη εφαρμογή μπαίνει αυτός ο νόμος το 1935-36 επί Μεταξά. Η «φημισμένη» εξορία για τους τοξικομανείς ήταν η Ιος. Από το 1941 καταγράφεται ξανά άνοδος. Έχουμε επί Κατοχής μια άλλη γενιά τοξικομανών κι αυτό προκύπτει από τις ηλικίες που είναι μεταξύ 15 και 17. Πολλοί από αυτούς λένε ότι ξεκίνησαν την ηρωίνη για να μην αισθάνονται την πείνα. Η αύξηση σταματάει απότομα το 1942. Μεσολάβησε το ότι η αστυνομία Αθηνών και Πειραιά μαζί με τη χωροφυλακή στις 4 Αυγούστου του 1942 ξεκίνησε μια επιχείρηση-σκούπα που κράτησε για δύο μήνες. Στην εφημερίδα «Πρωΐα» στις 5 Αυγούστου 1942 η στήλη «Τέχνη και Ζωή» γράφει ότι δόθηκε εντολή να μαζευτούνε από τους δρόμους οι ναρκομανείς (τη γλαφυρή στήλη έγραφε ο Κώστας Βάρναλης). Η εφημερίδα την ίδια ημέρα, στις 5.8, έχει κεντρικό θέμα την επίσκεψη Μουσολίνι και τις δηλώσεις Τσολάκογλου: «Η επίσκεψη Ντούτσε είναι το σημαντικότερο γεγονός των τελευταίων ετών. Ο δημιουργός της φασιστικής Ιταλίας ανεκτίμητος φίλος της Ελλάδος. Είμαι ευγνώμων!»
Το 2012, σχεδόν την ίδια ημερομηνία, 4.8, άρχισε η επιχείρηση «Ξένιος Ζευς», γεγονός εντελώς συμπτωματικό!
Ο κ. Υφαντής συνεχίζει: «Στο “Δρομοκαΐτειο” υπάρχει έγγραφο (1896) του αστυνομικού διευθυντή Μπαϊρακτάρη που παρακαλεί τον διευθυντή να δεχθεί εκεί τους επαίτες τοξικομανείς των Αθηνών, επειδή η Ελλάδα φιλοξενούσε τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. Ενα μήνα μετά, τον ευχαριστεί με επιστολή για τη φιλοξενία των “αλητών”. Οσοι δουλεύουμε στην απεξάρτηση θυμόμαστε το τι έγινε το 2004, όταν τα μέλη μας δεν τολμούσαν να έρθουν στα κέντρα για τα ραντεβού τους, για να μη συλληφθούν».
Στη συνέχεια ο ερευνητής παρουσίασε στοιχεία για τον αριθμό γυναικών τοξικομανών που κυρίως προέρχονταν από υψηλότερες κοινωνικές τάξεις και πήγαιναν κατά κανόνα στο «Αιγινήτειο» λόγω οικονομικής άνεσης, οπότε είχαν και δυνατότητες απεξάρτησης. Στο δημόσιο ψυχιατρείο, δηλαδή στο Δαφνί, υπάρχουν 4% γυναίκες, στο «Δρομοκαΐτειο» 6,2% και στο «Αιγινήτειο» 20,5%. Στο Δαφνί υπήρχαν κυρίως άποροι όπως προκύπτει από τους φακέλους. Το «Δρομοκαΐτειο» είχε και ιδιωτικό χαρακτήρα με τρεις τάξεις κλινών, ανάλογα με το πόσα χρήματα έδινε κανείς, και ελάχιστες θέσεις για απόρους. «Από τον τρόπο που είναι γραμμένα τα πιστοποιητικά από τους γιατρούς προκύπτει ακόμα και το αν υπάρχει ενδιαφέρον για τον πάσχοντα. Στο Δαφνί, παρόλο που είναι οι πιο φουκαράδες, υπάρχουν όλες οι εξετάσεις (σύφιλη και φυματίωση) και ιστορικό της θεραπείας. Στο Δρομοκαΐτειο υπάρχουν πλήρη ιστορικά για τους ταξικά ανώτερους και σχεδόν λέξη για τους άλλους».
Στο Δαφνί το 90% χρήσης αφορούσε ηρωίνη, στο «Δρομοκαΐτειο» 72% και στο «Αιγινήτειο» 46%. Αυτό μας λέει ότι τα πιο εύπορα στρώματα μπορούσαν να προμηθεύονται μορφίνη και κοκαΐνη.
Οι αλκοολικοί μέχρι το 1946 είναι αισθητά λιγότεροι από τους τοξικομανείς, ενώ ακριβώς το ανάποδο συμβαίνει αργότερα. Στην Ελλάδα αποδεικνύεται καθαρά ότι η τοξικομανία δεν σχετίζεται με τις απαγορεύσεις και τους νόμους αλλά με τις κοινωνικές συνθήκες. Οταν για παράδειγμα οι πόλεις της Ελλάδας πλημμυρίζουν από αγροτικούς πληθυσμούς μετά τον πόλεμο, το φαινόμενο του αλκοολισμού αυξάνεται πολύ, διότι οι πληθυσμοί αυτοί δεν γνωρίζουν τις νεωτεριστικές ουσίες. Αυτό δίνει και ανάλογες απαντήσεις σε όσους θεωρούν θέσφατο την απαγόρευση. Δεν υπάρχει μόνο ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης αλλά και εκείνος της ζήτησης και της προσφοράς. Δεν υπήρχε ζήτηση τότε, παρ’ όλες τις απαγορεύσεις.
Υπάρχουν και εισαγωγές χρηστών χασίς ελάχιστες (περίπου 80) και πάντα με κάποιο ποινικό αδίκημα. Ολοι όμως εισήχθησαν παρά τη θέλησή τους και έμειναν πολλά χρόνια μέσα. Οι θεραπείες γίνονταν συνήθως με ηρεμιστικά χάπια και ενέσιμη μορφίνη. Διασώζονται έγγραφα από το υπουργείο Υγείας προς το Δαφνί που ζητούν να μάθουν πόση ποσότητα μορφίνης πρέπει να χορηγείται για τη θεραπεία. Αυτό αποδεικνύει, σύμφωνα με τον κ. Υφαντή, ότι ήδη από τότε υπήρχε η μέθοδος της χορήγησης υποκατάστατου. Υπάρχουν ακόμα και διαφημίσεις ιδιωτικών γιατρών για «γρήγορη και ανώδυνη απεξάρτηση» σε εφημερίδες της εποχής.
Ο ομιλητής αναφέρθηκε στην ύπαρξη «υπεύθυνης δήλωσης τοξικομανούς ότι δεν θα ξανακάνει χρήση και γνωρίζει ότι, αν το ξανακάνει, η αστυνομία θα τον ξαναπάει στο “Δρομοκαΐτειο”» που αποδεικνύει τον ομφάλιο λώρο μεταξύ αστυνομίας και ιδρυμάτων. Το Δαφνί μέχρι το 1928 εξάλλου ανήκε στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης. Στην «Ιατρική Εφημερίδα» του 1932 το κύριο άρθρο για τα ναρκωτικά γράφει ο αστυνομικός διευθυντής. Αυτό ήταν τακτική όλων των ιατρικών εντύπων της εποχής.
«Φυσικά τότε όλα ήταν πρωτόλεια και άγνωστα ακόμα και για τους ειδικούς, όμως υπήρχαν κι εκείνοι που έβλεπαν διαφορετικά τα πράγματα», είπε κλείνοντας ο κ. Υφαντής και αναφέρθηκε στα κείμενα του Κ. Κωνσταντινίδη, ενός εξαιρετικού ψυχιάτρου, υποδιευθυντή στο Δημόσιο Ψυχιατρείο Αθηνών, που το 1935 έγραφε ότι το είδος της κοινωνικής ζωής ωθεί τα άτομα σε ουσίες, ενώ για τη θεραπευτική διαδικασία έγραφε ότι πρέπει να συνοδεύεται από κατάλληλη ψυχοθεραπεία που θα αντιμετωπίζει τις ψυχικές εσωτερικές συγκρούσεις. Μια άλλη αντίληψη για τα πράγματα, όταν τότε μιλούσαν για ασθενείς και ανισόρροπους.