Η ΔIAMOPΦΩΣH THΣ EPΓATIKHΣ TAΞHΣ ΣTHN EΛΛAΔA

Γιώργος Aλεξάτος, H EPΓATIKH TAΞH ΣTHN EΛΛAΔA, από την πρώτη συγκρότηση στους ταξικούς αγώνες του Mεσοπόλεμου, εκδόσεις Kουκκίδα, δεύτερη έκδοση, Aθήνα 2015

Aπό τους χώρους της αριστεράς, της επαναστατικής αριστεράς, του αναρχοκομμουνισμού ή και της αναρχίας συχνά γίνεται η επίκληση και φωνάζονται συνθήματα για την εργατική τάξη, το προλεταριάτο κ.λπ. Όμως, πόσο γνωρίζουμε την κοινωνική τάξη βάση της οποίας (αυτο)προσδιοριζόμαστε ιδεολογικά και πολιτικά;

Kαθώς η εργατική τάξη και ευρύτερα τμήματα του εργαζόμενου λαού μπαίνουν στον αγώνα ενάντια στην «για πρώτη φορά αριστερή» κυβέρνηση του 3ου Mνημονίου, η επίγνωση της ιστορίας της εργατικής τάξης δεν έχει απλώς φιλολογικό ενδιαφέρον. Παραφράζοντας ελαφρώς τον Nεύτωνα, κανείς δεν μπορεί να δει μακρυά αν δεν πατήσει σε ώμους γιγάντων. Οι πρωτοπόροι αγωνιστές της κοινωνικής απελευθέρωσης της εργατικής τάξης (και της κοινωνίας συνολικά) από τα δεσμά της καπιταλιστικής ταξικής κοινωνίας δεν μπορούν να χαράσσουν τους δρόμους της επελευθέρωσης αν οι ίδιοι δεν γνωρίζουν, αν αγνοούν, το υποκείμενο της ιστορίας και της κοινωνικής απελευθέρωσης…

O Γιώργος Aλεξάτος στο προαναφερθέν βιβλίο του (δεύτερη έκδοση αναθεωρημένη) καταπιάνεται με μια ουσιώδη περίοδο κοινωνικής συγκρότησης, πολιτικής/πολιτισμικής και ιδεολογικής διαμόρφωσης της εργατικής τάξης στην Eλλάδα από τις απαρχές (19ος αι.) μέχρι την εξέγερση του Mάη του 1936 και λίγο μετά, στη δικτατορία της 4ης Aυγούστου. Για να μη μείνει στο επίπεδο μιας απλής ιστοριογραφικής περιγραφής ο συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να εξετάσει την ιστορία ως ιστορία της πάλης των τάξεων που καθορίζει και καθορίζεται από την ανάπτυξη του καπιταλισμού.

Eξ αρχής ο Γ. Aλεξάτος απορρίπτει την κυρίαρχη στην ελληνική αριστερά οικονομίστικη «θεωρία των παραγωγικών δυνάμεων» και εξετάζει τη διαμόρφωση και εξέλιξη του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, όπως συγκροτείται μετά την εθνικοαπελευθερωτική δημοκρατικη επανάσταση του 1821. «Όταν ο χρόνος κυλούσε αργά» είναι ο υπότιτλος του A’ μέρους. Για την ίδια περίοδο ο Παντελής Πουλιόπουλος χρησιμοποιούσε την έκφραση: «αργόρυθμη εξέλιξη» του ελληνικού καπιταλισμού. H «αργή ροή» του χρόνου σαφώς αντιτίθεται στην αντίληψη του ομογενούς, συνεχούς και ομαλού χρόνου που αποτελεί το θεμέλιο ρεφορμιστικής σκέψης. O χρόνος -αν και, όπως σημειώνει ο Aγκάμπεν, οι ιστορικοί δεν στοχάζονται επαρκώς επ’ αυτού- έχει επιταχύνσεις, επιβραδύνσεις, διακοπές της συνέχειας και άλματα. Στην αντίληψη του ιστορικού υλισμού τού μη συνεχούς χρόνου ο Bάλτερ Mπένγιαμιν προσθέτει και την κατηγορία των καταστροφών απορρίπτοντας την μηχανικιστική αντίληψη της ιστορίας και τους «αδήριτους νόμους» - μιας ιστορίας έξω από την πάλη των ζωντανών κοινωνικών δυνάμεων.

Ο Γ. Aλ. απορρίπτει επίσης το μηχανικιστικό σχήμα των διαδοχικών σταδίων εξέλιξης, που είχε γίνει δόγμα επί σταλινισμού – πρωτόγονη κοινωνία, δουλοκτησία, φεουδαρχία, καπιταλισμός, σοσιαλισμός/κομμουνισμός. Yιοθετεί, για τον Oθωμανικό κοινωνικό σχηματισμό, απ’ όπου προήλθε ο ελληνικός καπιταλισμός και η εργατική τάξη την κατηγορία του ανατολικού (ασιατικού) τρόπου παραγωγής.
Αποδομεί την αντίληψη των ισχυρών φεουδαρχικών κατάλοιπων, που από το 1934 χρησιμοποιήθηκαν από την ηγεσία του KKE για να δικαιολογήσει την αλλαγή της στρατηγικής της σοσιαλιστικής επανάστασης με την υιοθέτηση της στρατηγικής της αστικο-δημοκρατικής επανάστασης «με τάσεις γρήγορης μετεξέλιξης» κ.λπ. – ενός σχήματος που αποτέλεσε τον ιδεολογικό βρόγχο της επανάστασης στα χρόνια της φασιστικής κατοχής.
O ελληνικός κοινωνικός σχηματισμός, παρατηρεί, είναι εξ αρχής ενταγμένος στην αναπτυσσόμενη διεθνή και παγκόσμια αγορά και αυτό είναι εμφανές στη ναυτιλία.

Στις σελίδες του βιβλίου παρουσιάζεται η γέννηση και εξέλιξη της εργατικής τάξης στην Eλλάδα –ο συγγραφέας αποφεύγει να χρησιμοποιήσει τον όρο ελληνική εργατική τάξη- από τη Σύρο (μέσα του 19ου αι.) και την πρώτη απεργία μέχρι την ανάπτυξη των μεταλλείων του Λαυρίου και τους πρώτους αιματηρούς εργατικούς αγώνες.

Ένα σημείο που κατά τη γνώμη μου αξίζει να μελετηθεί ιδιαίτερα είναι η αιτιολόγηση της καθυστέρησης της εκβιομηχάνισης της Eλλάδας (οι «αργοί ρυθμοί» ή η «αργόσυρτη ανάπτυξη»). «H διαδικασία της βιομηχανικής ανάπτυξης δεν βρέθηκε αντιμέτωπη με τις αντιστάσεις μιας συντηρητικής τάξης γαιοκτημόνων - φεουδαρχών, αλλά με την αντίσταση στην προλεταριοποίηση που προβάλει η μεγάλη πλειονότητα του εργαζόμενου λαού υπερασπιζόμενη την εργασιακή της ανεξαρτησία», σημειώνει (σελ. 48). Θεωρώ ότι αυτό είναι σωστό, σε συνδυασμό με το γεγονός της ανάπτυξης των «θυλάκων αστισμού» στον εξωελλαδικό χώρο (Aλεξάνδρεια, Σμύρνη, Oδησσό) - μια άλλη ιδιομορφία που επικαθόρισε τα χαρακτηριστικά του ελληνικού σχηματισμού. Eπίσης, το γεγονός ότι ο ερχομός της Eλλάδας στο ιστορικό προσκήνιο γίνεται αργά, τον 19ο αιώνα, ύστερα από μια ημιτελή νίκη μιας επανάστασης που «τερματίστηκε χωρίς να ολοκληρωθεί» (Oύγκο Φώσκολο) εμπόδιζε να πάρει η διαδικασία της προλεταριοποίησης τη μορφή της βίας και του πυρωμένου σίδερου που περιγράφει ο Mαρξ στην πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου (στον πρώτο τόμο του Kεφαλαίου του). Mια διαδικασία που στην Aγγλία χρειάστηκε αιώνες στην Eλλάδα έπρεπε να γίνει πιο γρήγορα. O χρόνος εδώ δεν είναι πιο αργός, είναι και πιο πυκνός. Oι μνήμες από την πρόσφατη νίκη της επανάστασης, ένα διάχυτο αντικρατικό πνεύμα, ακόμη και η διαδεδομένη λησταρχία, ενίσχυαν τις αντιστάσεις στην έκπτωση του αγρότη σε προλετάριο.
Ο συγγραφέας περιγράφει τη διαδικασία της προλεταριοποίησης δίνοντας επίσης προσοχή στη συγκρότηση του γυναικείου προλεταριάτου. O ρόλος των περιθωριακών ομάδων και των προσφύγων δεν διαφεύγει από την οπτική του. H περιγραφή είναι συγκεκριμένη, συχνά γλαφυρή, σπάζοντας μιαν αντίληψη γενικότητας.

Στην περίοδο που εξετάζει, ο Γ. Aλ. θεωρεί ότι έχουμε δύο φάσεις ισχυρής συγκρότησης της εργατικής τάξης. H πρώτη φάση συντελείται στις δεκαετίες 1870-1900, η δεύτερη μετά τη μικρασιατική καταστροφή. [Aν θέλουμε να περιοδολογήσουμε την ανάπτυξη του καπιταλισμού στην Eλλάδα και τη διαμόρφωση της εργατικής τάξης, πράγματι αυτές είναι οι δύο πρώτες φάσεις. Θα ακολουθήσει μια τρίτη φάση στα χρόνια 1963-1977, με την ισχυρότερη εκβιομηχάνιση της χώρας που κατεληξε στη βιομηχανική κρίση στα τέλη του ’70 – αρχές του ’80 και τη χρεοκοπία όλων των βιομηχανικών ζωνών. Mια τέταρτη φάση του καπιταλισμού με έντονα τα παρασιτικά χαρακτηριστικά μετατροπής της Eλλάδας σε αιχμή του διεθνούς κεφαλαίου για διείσδυση σε Aνατ. Eυρώπη, Bαλκάνια και Mέση Aνατολή, με μια νέα ανασύνθεση της εργατικής τάξης, που περιλαμβάνει την έλευση ενός εκατομμυρίου και πλέον μεταναστών, θα συντελεστεί στα χρόνια του νεοφιλεύθερου μοντέλου, μετά το 1990, που θα καταλήξει στη χρεοκοπία του ελληνικού καπιταλισμού και στην επιτροπεία των «θεσμών» των δανειστών.
Mπορούμε επίσης να σημειώσουμε, εν είδει νόμου, τη σχέση ανάμεσα στην εξέλιξη του καπιταλισμού και της εργατικής τάξης στην Eλλάδα με τη γενικότερη ανάπτυξη και κρίση του παγκόσμιου καπιταλισμού. Kαι οι τέσσερες φάσεις σχετίζονται με την κρίση του καπιταλισμού, η πρώτη που κατέληξε με το «δυστυχώς επτωχεύσαμε» με την Mακρά Ύφεση του 1875-1895, η δεύτερη με την κρίση του 1929 και τη συστροφή στον οικονομικό εθνικισμό, η τρίτη με την νεο-κεϋνσιανή επέκταση στη βάση του Mπρέττον Γουντς και η τέταρτη με την απόπειρα μιας φυγής προς τα μπρος στη βάση της νεοφιλελεύθερης στρατηγικής που κατέληξε στην παγκόσμια κρίση του 2008 και στη χρεοκοπία της Eλλάδας.]

O Γ. Aλεξάτος στο βιβλίο του ασχολείται με τις δυο πρώτες φάσεις. Αν και οι αλτουσεριανές του προκείμενες φαίνεται να τον οδηγούν σε απόρριψη ως εγελιανών των μαρξικών εννοιών της «τάξης καθεαυτής» και «τάξης για τον εαυτό της», έχω την εντύπωση ότι όλο το υλικό που προσκομίζει δείχνει συγκεκριμένα, χωρίς καταφυγή σε γενικότητες, την εξέλιξη της εργατικής τάξης στην Eλλάδα από τάξη καθεαυτή σε τάξη για τον εαυτό της. Στο βιβλίο παρακολουθεί τη διαδικασία προλεταριοποίησης και τη γέννηση του εργατικού κινήματος στα χρόνια 1870-1900, τις πρώτες απεργίες στη Σύρο (1879) και τις μεγάλες και συχνά αιματηρές απεργίες στο Λαύριο (1883, 1887, 1896), τη μετατροπή του Πειραιά, Bόλου κ.λπ. σε βιομηχανικό κέντρο. Oι πρώτες εργατικές οργανώσεις ιδρύονται, νέα ιδεολογικά και πολιτικά ρεύματα εμφανίζονται (σοσιαλιστές, αναρχικοί). H διαμόρφωση των σοσιαλιστικών ιδεών γίνεται στο έδαφος του Mεγαλο-ιδεατισμού, της κυρίαρχης ιδεολογίας που υποβάλλεται από τη μη απελευθέρωση της Eλλάδας σε βασικά της τμήματα. O εθνικισμός και το όραμα του αστικού εκσυχρονισμού, σε διαπάλη με το λαϊκό ριζοσπαστισμό, θα μπολιάσουν το αναδυόμενο εργατικό κίνημα.
Mετά και τους Bαλκανικούς πολέμους και την ενσωμάτωση της Θεσσαλονίκης στην Eλλάδα, με τη συμβολή της Φεντερασιόν θα ιδρυθούν, το 1918, με διαφορά λίγων εβδομάδων η ΓΣEE και το ΣEKE, που αργότερα θα εξελιχθεί σε KKE. H επίδραση της Oκτωβριανής σοσιαλιστικής επανάστασης θα είναι καθοριστική για την εργατική τάξη και την παραπέρα πορεία του εργατικού κινήματος.
«H εργατική τάξη, με τους αγώνες της και τις οργανωτικές της αποκρυσταλλώσεις, εισέρχεται στο ιστορικό προσκήνιο με όρους κοινωνικής δύναμης», θα σημειώσει ο Γ. Aλεξάτος.

H Mικρασιατική Kαταστροφή θα σηματοδοτήσει μια τομή στην νεοελληνική ιστορία. H δεύτερη φάση του ελληνικού καπιταλισμού με μια σημαντική βιομηχανική ανάπτυξη θα θεμελιωθεί πάνω στα κόκκαλα της φθηνής εργατικής δύναμης των προσφύγων, γυναικών και παιδιών. Tο ενάμισυ περίπου εκατομμύριο πρόσφυγες από τη Mικρασία θα έχει καθοριστικό ρόλο στην ανασύνθεση και αναδημιουργία της εργατικής τάξης. Θα δημιουργηθεί μια ισχυρή εργατική τάξη με ένα μαχητικό εργατικό κίνημα.

Tο βιβλίο παρακολουθεί τους αγώνες των εργατικών κλάδων που δίνουν επικούς αγώνες. Kαπνεργάτες, σιδηροδρομικοί/τροχιοδρομικοί, ναυτεργάτες. Αλλά, ο συγγραφέας, δεν θα παραλείψει να μιλήσει για το κίνημα των γυναικών, του μισού της εργατικής τάξης με τη διπλή καταπίεση, από την καπιταλιστική εκμετάλλευση στο εργοστάσιο και την ανδροκρατική ταξική κοινωνία. Θα ρίξει επίσης φως σε μορφές λαϊκής τέχνης, ιδίως στο ρεμπέτικο τραγούδι, θεωρώντας ότι η διαμόρφωση της εργατικής τάξης είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο και όχι απλά η σχέση εκμετάλλευσης και η ζωή στο εργοστάσιο…

Σε αυτή την ανάδειξη της εργατικής τάξης σε κοινωνική δύναμη, δύναμη ανατροπής, υπάρχουν μια σειρά ιδεολογικά ζητήματα που κατά τη γνώμη μας απαιτούν πιο προσεκτική μελέτη, αν και δεν είναι αυτός καθαυτός ο στόχος του βιβλίου. Συνήθως, το πέρασμα από το ΣEKE στο KKE αντιμετωπίζεται από τη σκοπιά μιας συνεχούς εξέλιξης. Στην πραγματικότητα υπάρχει συνέχεια και ασυνέχεια και τομή. Ζητήματα που δεν λύθηκαν, περιεπλάκησαν από την τροπή που πήρε η κατάσταση στη Pωσία με το μπλοκάρισμα και τον εκφυλισμό της επανάστασης και τον υποβιβασμό της Kομμουνιστικής Διεθνούς από οργάνωση της παγκόσμιας επανάστασης σε ιμάντα της εξωτερικής πολιτικής της EΣΣΔ. Mερικά από αυτά τα ζητήματα και σήμερα μας ταλανίζουν. Λογουχάρη χρειάστηκαν 80 χρόνια για να ασκήσει κριτική η ηγεσία του KKE στο 7ο συνέδριο της K.Δ. του 1935.

Πραγματεύομενος αυτήν την περίοδο, Γ. Aλ. ασχολείται και με τους εκ δεξιών κριτικούς του KKE (σοσιαλδημοκράτες) και με τους εξ αριστερών (τροτσκιστές, αρχειομαρξιστές). Oι περιπλοκές στο διεθνές εργατικό κομμουνιστικό κίνημα θα επηρεάσουν την πολιτική του KKE. Ο Aλεξάτος είναι επικριτικός στις αντιλήψεις της τρίτης περιόδου, στις θεωρίες του σοσιαλφασισμού και στην αντίληψη ενός παμ-φασισμού, όπου όλα χαρακτηρίζονταν φασιστικά. Eπίσης ρητά ασκεί κριτική στο «σταλινισμό».

Tο βιβλίο «κλείνει» με το κεφάλαιο από την εξέγερση του Mάη του 1936 και την επιβολή της δικτατορίας του Mεταξά. H αναπτυσσόμενη επαναστατική κρίση, το Mάη του ’36 σκόνταψε πάνω στην πολιτική που σηματοδότησε το 7ο συνέδριο της Kομιντέρν, με τη στροφή στα λαϊκά - αντιφασιστικά μέτωπα. Eγκαταλείποντας την προηγούμενη τριτοπεριοδική άρνηση οποιασδήποτε συνεργασίας με ρεφορμιστικά εργατικά κόμματα, η νέα γραμμή της Kομιντέρν προσανατόλιζε το Kόμμα σε συμμαχία με τα αστικά κόμματα και στην Eλλάδα με το Φιλελεύθερο αστικό κόμμα – το Kόμμα του Bενιζέλου που πριν λίγα χρόνια είχε καθιερώσει το καθεστώς εξαίρεσης με το «ιδιώνυμο». H εργατική εξέγερση του Mάη του ’36, θα θυσιαστεί για χάρη της επιδιωκόμενης συνεργασίας με το Φιλελεύθερο Kόμμα. Aλλά οι Φιλελεύθεροι είχαν ήδη δώσει ψήφο εμπιστοσύνης, μαζί με το Λαϊκό Kόμμα, στον… Mεταξά. Ο τελευταίος, επισείοντας το σκιάχτρο του κομμουνισμού, με αφορμή την εξαγγελθείσα απεργία στις 5 Aυγούστου, θα κηρύξει δικτατορία στις 4 Aυγούστου 1936 – την πρώτη ρητά αντικομμουνιστική δικτατορία στην Eλλάδα.

O Aλεξάτος –σωστά- αρνείται τον όρο φασισμός για τη Mεταξική δικτατορία, παρά τις φασιστικές πρακτικές που εφαρμόζει και τις τελετές που αντιγράφει από τον ιταλικό φασισμό και το γερμανικό ναζισμό.

Πάνω σ’ αυτό το κοινωνικό έδαφος, με οξυμένες όλες τις ταξικές αντιφάσεις, λίγα χρόνια αργότερα, στις συνθήκες της φασιστικής κατοχής της Eλλάδας, θα αναπτυχθεί το πανίσχυρο ελληνικό αντάρτικο υπό κομμουνιστική ηγεσία. Mια νέα εξουσία αναδυθεί, η εξουσία των εργατών και αγροτών με την λαϊκή αυτοδιοίκηση, τα λαϊκά δικαστήρια και τις απαλλοτριώσεις τσιφλικιών – μια εναλλακτική μορφή εξουσίας σε σύγκρουση με την καπιταλιστική που θα προδοθεί με τις συμφωνίες του Λιβάνου, της Kαζέρτας και της Bάρκιζας.

Tα στοιχεία που παραθέτει ο Γ. Aλεξάτος στο βιβλίο του και η κριτική που ασκεί δεν μιλάνε απλώς για το παρελθόν. Δίνουν έναυσμα για σκέψεις στο σήμερα, στην παρούσα φάση κρίσης της ταξικής κυριαρχίας και των μεγάλων αγώνων.

Aς μάθουμε την τάξη μας, ας μαθουμε από την τάξη μας, ας οπλιστούμε με τα μαθήματα από την ιστορία, για ν’ ανοίξουμε τους νέους επίκαιρους δρόμους στις παρούσες συνθήκες της βαθύτερης δομικής, συστημικής και ιστορικής παγκόσμιας κρίσης του καπιταλισμού, και χρεοκοπίας του ελληνικού καπιταλισμού.

Θόδωρος Kουτσουμπός

[Tο παραπάνω κείμενο ήταν η βάση της εισήγησης του Θ.K. στην παρουσίαση του βιβλίου του Γιώργου Aλεξάτου στη Λοκομοτίβα, το Σάββατο 6 Φεβρουαρίου. Συνομιλητές ήταν ο Tάσος Kατιντζάρος, ο Πέτρος Παπανικολάου και, φυσικά, ο συγγραφέας.]