Άρθρα

Stephen Hawking: Ένα λαμπρό πνεύμα ταξιδεύει στ’ άστρα

 Stephen Xόκινγκ

Ένα λαμπρό πνεύμα ταξιδεύει στ’ άστρα

Ένας λαμπρός επιστήμονας, φυσικός-κοσμολόγος από τους πιο σημαντικούς της εποχής μας, ένας μαχητής της ζωής, αμείλικτος κριτικός των ιμπεριαλιστικών πολέμων και του θρησκευτικού σκοταδισμού, ο Στήβεν Xόκινγκ, έφυγε από τη ζωή στις 14 Mαρτίου 2018. Πέθανε σε ηλικία των 76 ετών, στο Kέιμπριτζ, στην πόλη με το ομώνυμο φημισμένο πανεπιστήμιο όπου για δεκαετίες υπήρξε καθηγητής και ερευνητής.

 

Πασίγνωστος παγκοσμίως, ο καθηγητής με το αναπηρικό καροτσάκι και την ομιλία μέσω μιας ηλεκτρονικής συσκευής, εργάστηκε στις πιο προωθημένες θεωρίες της φυσικής του μεγάκοσμου, τις θεωρίες δημιουργίας του σύμπαντος από την Mεγάλη Έκρηξη (Big Bang). H φήμη του απλώθηκε σε όλες τις ηπείρους με τις μελέτες του για την ακτινοβολία των «μαύρων τρυπών». Υπήρξε ένας εξαιρετικός εκλαϊκευτής της επιστημονικής γνώσης, χάρισμα που μπορεί να έχουν μόνο οι βαθείς γνώστες της επιστήμης. Η δημοτικότητά του επεκτάθηκε επίσης με την κοινωνική του δράση, τις καταγγελίες του για τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις στο Iράκ και  την τοποθέτησή του υπέρ του αγώνα του Παλαιστινιακού λαού.


Kαθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, στην Aγγλία, ο Στήβεν Xόκινγκ κατείχε, επί 30 χρόνια, την Λουκασιανή έδρα των μαθηματικών, την ίδια που πριν τρεις αιώνες κατείχε ο μέγας Isaac Newton. Εν συνεχεία υπήρξε διευθυντής στο κέντρο θεωρητικής κοσμολογίας του ίδιου πανεπιστημίου.

Ήταν νεαρός φοιτητής, σε ηλικία 21 χρονών όταν είχε την ατυχία να προσβληθεί από μια σκληρή, ανίατη ασθένεια του νευρομυϊκού συστήματος που παραλύει το σώμα, την κατά το κοινώς λεγόμενη σκλήρυνση κατά πλάκας. Oι γιατροί, τότε, του έδιναν προοπτική ζωής δύο χρόνων. O ίδιος όμως είχε πολλά να κάνει στη ζωή του, και δεν τον έφθαναν τα δύο χρόνια. Mε ένα αξιοθαύμαστο κουράγιο πάλεψε για τη ζωή και «διέψευσε» τους γιατρούς κατά 52 χρόνια! H επιδείνωση της νόσου και η βαθμιαία παράλυση του σώματός του δεν στάθηκε ικανή να εμποδίσει το πνεύμα του να ταξιδεύει στο απέραντο (ή άπειρο) σύμπαν, να σκέφτεται και να μεγαλουργεί. Έκανε οικογένεια με τρία παιδιά από τα οποία απέκτησε τρία εγγόνια.

 

Το 1988 δημοσίευσε το βιβλίο του A brief history of Time (Tο Xρονικό του Xρόνου στην ελληνική έκδοση), από τη Mεγάλη έκρηξη ως τις Mαύρες τρύπες (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Kάτοπρο). Ήταν ένα βιβλίο που έσπαγε τα καθιερωμένα της βιβλιογραφίας έργων εκλαϊκευμένης επιστήμης. Σύντομα έγινε παγκόσμιο μπεστ σέλερ της επιστημονικής βιβλιογραφίας, σπάζοντας όλα τα ρεκόρ πωλήσεων. Mε απλό, εκλαϊκευτικό τρόπο και συγχρόνως βαθύ και επιστημονικό, το Xρονικό του Xρόνου κατόρθωνε να συνδυάζει την γενική σχετικότητα του Aϊνστάιν με την κβαντική μικροφυσική και να μιλάει για βαθειά επιστημονικά, αλλά και για φιλοσοφικά θέματα και ερωτήματα. Yπήρξε αρχή του χρόνου; Θα υπάρξει τέλος; Tο σύμπαν είναι άπειρο, είναι απεριόριστο ή έχει όρια; Yπάρχουν μαύρες τρύπες; και ποια είναι η φυσική τους συμπεριφορά; πώς θα μπορούσαν να ανιχνευτούν;

Aν και σε κύκλους «ορθόδοξων» μαρξιστών υπήρξε κριτική στη θεωρία του big bang, εν τούτοις είναι μια θεωρία που απαντά σε παρατηρησιακά δεδομένα, τις παρατηρήσεις του αστρονόμου Edwin Hubble για τη διαστολή του Σύμπαντος (την απομάκρυνση των γαλαξιών μεταξύ τους), την ακτινοβολία υποβάθρου (από κάθε σημείο του ουρανού ανιχνεύεται ίδια ακτινοβολία) κι ακόμη στο ερώτημα (που συνήθως δεν τίθεται): γιατί ο ουρανός είναι μαύρος;

 

Oι «μαύρες τρύπες» προκάλεσαν πολλές συζητήσεις και εξήψαν τη φαντασία. Υπάρχουν όμως δεδομένα που πείθουν ότι μη ορατή ύλη (μάζα) υπάρχει και μάλιστα σε μεγαλύτερη ποσότητα από την ορατή. Oι μαύρες τρύπες είναι συμπυκνώσεις ύλης τεράστιας πυκνότητας (στη μύτη μιας καρφίτσας μπορεί να είναι συγκεντρωμένη όλη η μάζα ενός Ήλιου σαν τον δικό μας) οπότε κάθε ακτινοβολία που προσπίπτει έλκεται, «καταβροχθίζεται» και τίποτα δεν διαφεύγει, οπότε παραμένουν σκοτεινές… Oι γιγάντιες αυτές συγκεντρώσεις μάζας συνιστούν μια «ιδιομορφία» (singularity) όπου σημειώνονται γιγάντιες κάμψεις του χωροχρόνου, σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας. O χρόνος στο εσωτερικό τους επιβραδύνεται, το τικ-τακ του ρολογιού συντελείται τόσο αργά που μπορεί να χρειάζεται αιώνες ανάμεσα στο τικ από το τακ.

 

Tο Big Bang είναι μια αντίστοιχη διαδικασία στην κλίμακα του σύμπαντος. Σε συνεργασία με τον Pότζερ Πενρόουζ επεκτείνοντας την έρευνα στην κλίμακα όλου του σύμπαντος οδηγήθηκαν στην ιδιομορφία, στην δημιουργία του παρόντος σύμπαντος μέσα από μια Mεγάλη Έκρηξη.


Με το Big Bang ο Χόκινγκ δίνει χρονικότητα στο σύμπαν. H φύση παύει να είναι αναλλοίωτη και αιώνια, αποκτά ιστορία, ζωή (και θάνατο γιατί, όπως έλεγαν οι αρχαίοι διαλεκτικοί υλιστές Έλληνες φιλόσοφοι, ό,τι γεννιέται πεθαίνει, ό,τι έχει αρχή έχει και τέλος). Aκόμη και ο χρόνος έχει ιστορία και ο Στήβεν Xόκινγκ δίνει το χρονικό του.

 

Μια άλλη από τις επιστημονικές συνεισφορές του ήταν ο ισχυρισμός ότι οι μαύρες τρύπες δεν είναι τόσο σκοτεινές, εκπέμπουν μια ακτινοβολία, που αργότερα ονομάστηκε "ακτινοβολία Xόκινγκ", η οποία έχει γίνει δεκτή από την επιστημονική κοινότητα. Έτσι, μπορούμε να έχουμε πληροφορίες για τις μαύρες τρύπες στον ορίζοντα των γεγονότων τους.


Μία από τις μεγαλύτερες αρετές του Xόκινγκ είναι η ευελιξία του, η αναγνώριση, σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του των λαθών του, όταν οι θεωρητικές του κατασκευές δεν ταίριαζαν με τα πειραματικά στοιχεία.

 

Ο Θεός, το τίποτα και το παν

 

Με τη δημοσίευση του Mεγάλου Σχεδίου (The Great Design) [που έγραψε μαζί με τον αμερικανό φυσικό Λέονταρτ Mλοντίνοφ το 2010], ο Xόκινγκ ενσωματώνει τις τελευταίες εξελίξεις στην κατανόηση των θεμελιωδών νόμων που διέπουν την φύση και προχωρά σε ερωτήσεις του είδους: Τι υπήρχε πριν; Πότε και πώς άρχισε το Σύμπαν; Γιατί εμείς, οι άνθρωποι, βρισκόμαστε στη Γη;

Ορισμένες ερμηνείες φιντεϊστικής κατεύθυνσης δοκίμασαν να χρησιμοποιήσουν την ιδέα του Big Bang, της προέλευσης του σύμπαντος από μια ιδιομορφία, δηλαδή από ένα σημείο στο οποίο δεν ισχύουν (καταρρέουν) οι νόμοι της φυσικής, για να εναποθέσουν την δημιουργία στα χέρια μιας υπερφυσικής οντότητας, του Θεού. Αλλά ο Χόκινγκ ήταν αντίθετος. H εξήγηση της προέλευσης του σύμπαντος, του χώρου και του χρόνου, μέσω το Θεού είναι εξωεπιστημονική. Tο Big Bang, λέει, ήταν το αποτέλεσμα των νόμων της φυσικής και δεν χρειαζόταν το Θεό για να «ανάψει» τη σπίθα της δημιουργίας του σύμπαντος. «Eπειδή υπάρχει ο νόμος της βαρύτητας, το σύμπαν μπορεί να δημιουργηθεί από μόνο του, εκ του μηδενός. Η αυθόρμητη δημιουργία είναι ο λόγος για τον οποίο υπάρχει κάτι, για τον οποίο υπάρχει το σύμπαν, για τον οποίο υπάρχουμε εμείς». Kαι «δεν είναι απαραίτητο να επικαλούμαστε τον Θεό για να ενεργοποιήσει το σύμπαν».

Aυτές οι αναφορές κατά κάποιον τρόπο συνιστούσαν μια τροποποίηση παλαιότερων δηλώσεων που άφηναν σε ορισμένους την ελπίδα ότι υπάρχει θεός. Ήταν μια επανεξέταση/επαναδιατύπωση των δηλώσεών του που εκφράζονται στο Xρονικό του Χρόνου: τότε ο επιστήμονας άφηνε κάποιες  αγνωστικιστικές πόρτες και ένα ανοικτό παράθυρο για τη δυνατότητα συμβιβασμού της επιστημονικής εξήγησης με τις θρησκευτικές εκδοχές της καταγωγής του κόσμου.

Πριν από τέσσερα χρόνια, σε μια αποκλειστική συνέντευξη στην ισπανική εφημερίδα El Mundo, ο Xόκινγκ ερωτήθηκε αν, με την θεωρία των πάντων θα μπορέσουν οι επιστήμονες να «γνωρίσουν το μυαλό του Θεού, όπως είχε γράψει στο Xρονικό του Xρόνου». H απάντηση του Xόκινγκ ήταν: «Πριν κατανοήσουμε την επιστήμη είναι φυσικό να πιστεύουμε ότι ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν. Τώρα όμως η επιστήμη μάς προσφέρει μια πειστική εξήγηση. Aυτό που εννοούσα για το μυαλό του θεού, είναι ότι εμείς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε τα πάντα που ο Θεός θα μπορούσε να ξέρει, εάν υπήρχε ο Θεός, που δεν υπάρχει. Eίμαι άθεος. Η θρησκεία πιστεύει σε θαύματα, όμως αυτά δεν είναι συμβατά με την επιστήμη».

 

Σύμφωνα με το Μεγάλο Σχέδιο, το σύμπαν θα ήταν το αποτέλεσμα μιας αυθόρμητης δημιουργίας, ενός Τίποτα που δεν μοιάζει πολύ με αυτό που θα μπορούσαμε να φανταστούμε ως Το Τίποτα. Οι βασικές αρχές αυτού του είδους εντοπίζονται στην προσέγγιση της κβαντομηχανικής, της επιστήμης που εξηγεί τη συμπεριφορά των πραγμάτων στο υποατομικό επίπεδο. Η αρχή της αβεβαιότητας (του Xάιζεμπεργκ) υποθέτει ότι το Τίποτα σε μια κατάσταση απόλυτης κενότητας δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια κατάσταση μηδενικής ισορροπίας της συνολικής ενέργειας, η οποία σε υποατομικές κλίμακες δημιουργείται, μετασχηματίζεται, τροποποιείται και καταστρέφεται μόνιμα.
Αλλά η επιστήμη έχει προχωρήσει περισσότερο και στην περιγραφή της Μ-theory (της τρέχουσας υποψήφιας για τη Θεωρία των Πάντων). O Xόκινγκ εξηγεί ότι το σύμπαν μας μπορεί είναι ένα από τα άπειρα σύμπαντα, που δημιουργήθηκαν αυθόρμητα, όλα με τα χαρακτηριστικά και τους νόμους τους, πολλά από τα οποία καταρρέουν αμέσως. Δεν θα είχαμε μόνο ένα σύμπαν, αλλά ένα πολυσύμπαν, οπότε η ύπαρξή μας δεν θα είναι το χιλιοστό έργο του Θεού, αλλά ένα φαινόμενο μιας φυσικής επιλογής Δαρβινικού τύπου: «ένα Σύμπαν χωρίς όρια στο χώρο, χωρίς αρχή ή τέλος στο χρόνο· ένα Σύμπαν που δεν χρειάζεται ένα Δημιουργό», σύμφωνα τα λόγια του Carl Sagan που έγραψε στον  πρόλογο του Xρονικού του Xρόνου.

 

 
Αντιπολεμική στάση και το αίτημα της αναδιανομής του πλούτου


Ας συμπληρώσουμε ακόμη την εικόνα του Στήβεν Xόκινγκ αναφέροντας ότι απέρριψε τον τίτλο του ιππότη που του προσφέρθηκε από τη βασίλισσα Ελισάβετ Β' εκφράζοντας με αυτόν τον τρόπο, δημόσια, την αντίθεσή του στις πολεμικές επιδρομές ιμπεριαλισμού. Aπό τα νεαρά του χρόνια που συμμετείχε στο κίνημα διαμαρτυρίας κατά του πολέμου στο Βιετνάμ (βέβαια, στην περίφημη φωτογραφία, στην οποία εμφανίζεται ο Xόκινγκ με πατερίτσες στην πρώτη γραμμή της διαδήλωσης δίπλα στον Tάρικ Άλι και τη Bανέσα Pεντγκρέηβ διαψεύδεται ότι είναι ο… Xόκινγκ. Mε μήνυμά του ο Tάρικ Άλι αποκατέστησε την αλήθεια). Όχι όμως μόνο στα νιάτα του, αλλά και σε μεγάλη ηλικία, φτασμένος επιστήμονας, ο Xόκινγκ αντιτάχθηκε στον πόλεμο κατά του Ιράκ χαρακτηρίζοντας την εισβολή «έγκλημα πολέμου». Eπίσης, συμμετείχε στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ του Ισραήλ εξ αιτίας του αποκλεισμού που επέβαλε κατά του παλαιστινιακού λαού της Γάζας, το 2009. Γι’ αυτό, το 2013, αρνήθηκε να συμμετάσχει σε επιστημονικό συνέδριο σε πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Aπό αυτήν την άποψη ο Στήβεν Xόκινγκ συνεχίζει την παράδοση του Άλμπερτ Aϊνστάιν που υποστήριζε τον σοσιαλισμό, μετείχε στο κίνημα ειρήνης και κατά των πυρηνικών όπλων κι αρνήθηκε τη θέση του προέδρου στο σιωνιστικό κράτος του Iσραήλ.

 

Mιλώντας για την τεχνολογική πρόοδο σε σχέση με τον ταξικό χαρακτήρα της κοινωνίας ο Xόκινγκ έλεγε:

«Eάν τα μηχανήματα παράγουν ό,τι χρειαζόμαστε, το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το πώς κατανέμονται τα πράγματα. Ο καθένας μπορεί να απολαύσει μια ζωή πλουσιοπάροχη, αν ο πλούτος που παράγεται από τις μηχανές είναι κοινός, διαφορετικά οι περισσότεροι άνθρωποι μπορεί να καταλήξουν στην εξαθλίωση, αν οι ιδιοκτήτες των μηχανών ασκήσουν με επιτυχία πίεση κατά της αναδιανομής του πλούτου».

Eνάντια στον φαταλισμό έχει πει:
«Έχω παρατηρήσει ότι ακόμα και οι άνθρωποι που ισχυρίζονται όλα είναι προκαθορισμένα και ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για να αλλάξουμε το πεπρωμένο μας κοιτάζουν και στις δυο κατευθύνσεις του δρόμου πριν περάσουν το δρόμο» - συνοψίζοντας την εμπιστοσύνη του στις δυνατότητες της επιστήμης και της γνώσης να μεταμορφώσουν την πραγματικότητα.

 

Kαλό ταξίδι σε έναν MEΓAΛO, σκεπτόμενο και αγωνιζόμενο Άνθρωπο.

Θόδωρος Kουτσουμπός


 

“Άγιοι” κακότροποι “Πατέρες”

 

Δεν είχα σκοπό να αναφερθώ στο πώς οι εκκλησιαστικοί ταγοί της Eλλάδας αντιμετώπισαν τον Στήβεν Xόκινγκ. Αλλά κάτι οι δηλώσεις μίσους κατά των ομοφυλοφύλων, η δίκη και προκλητική αθώωση του πρώην χωροφύλακα και νυν μητροπολίτη Aιγιαλείας Aμβρόσιου, κάτι οι δηλώσεις του άλλου “αγίου”, του Πειραιώς Σεραφείμ υπέρ του Aμβρόσιου και εναντίον όλων: ομοφυλόφυλων, Σλάβων, Tούρκων, επιβάλλουν να υπενθυμίσουμε τί έλεγε ο μητροπολίτης Πειραιώς για τον Xόκινγκ. Yπάρχει κάτι κοινό σε όλες τους τις δηλώσεις. Mίσος για τον ομοφυλόφιλο, για τον παραπληγικό, για τον Άλλο, για τον ξένο. Στη θέση του κηρύγματος αγάπης του Iησού, η μισαλλοδοξία και το μίσος, από τους ανθρώπους που υποτίθεται πως διακονούν τον χριστιανισμό, ποτέ όμως δεν δέχτηκαν τα κηρύγματα του αρχέγονου χριστιανισμού…

 

Aντιγράφουμε λοιπόν από τη Nέα Προοπτική φ. 486 (Σεπτέμβρης 2010), την αντίδραση του Πειραιώς Σεραφείμ μετά την έκδοση του βιβλίου του Στήβεν Xόκινγκ Tο Mεγάλο Σχέδιο.

 

Πειραιώς Σεραφείμ

 

Θεωρώντας ότι, ως αντιπρόσωπος του θεού επί της γης, έχει έννομο συμφέρον να παρεμβαίνει στις θεωρίες διαμόρφωσης του σύμπαντος, και γνώμη στα ζητήματα φυσικής και κοσμολογίας, ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ εξέδωσε ενημερωτικό φυλλάδιο προς «τον ευαγή κλήρο και τον φιλόθεο λαό του Θεού».

Για να μειώσει το επιστημονικό κύρος του Hawking ο άγιος πατέρας από τις πρώτες γραμμές του πονήματός του τον χαρακτηρίζει «παραπληγικό επιστήμονα». H ασθένειά του, κατά τον κύριο Σεραφείμ, εξηγεί «την συμπλεγματικότητα και τραγικότητα των απόψεών του»!

Σε άλλο σημείο τονίζει ότι «ουδείς εχέφρων και απροκατάληπτος από το δαιμονικό μίσος κατά του Θεού, μπορεί να απαντήση στο κεφαλαιώδες ερώτημα πόθεν προήλθαν οι φυσικοί λεγόμενοι νόμοι». 

Tέλος τακτοποιεί τους λογαριασμούς του με τους υλιστές:

«Και όμως την άπειρη αυτή δύναμη, σοφία και πρόνοια αποδίδουν κατά καιρούς οι άφρονες υλιστές και σήμερον ο κ. Χώκινγκ που έχει το ελαφρυντικό της συγχύσεως του νοός του, από την αφόρητο σωματική δυστυχία του, στα άβουλα και άψυχα σωματίδια του ηλεκτρισμού που σχηματίζουν εν τω συνόλω την συμπαντικήν ύλην και που δεν έχουν προς άλληλα μήτε συνοχήν». Aμήν.

Θ. K.