ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΙΚΗ ΣΤΡΑΤΕΥΣΗ ΣΤΟΝ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΤΩΡΑ

 

Του Σάββα Στρούμπου

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Τέχνη και επανάσταση; Τέχνη για την επανάσταση; Επανάσταση για την τέχνη; Τα ερωτήματα είναι αγωνιώδη, και διαπερνούν σαν εγκάρσια τομή αυτή τη σχέση πολλαπλών εντάσεων μεταξύ καλλιτεχνικής δημιουργίας και επαναστατικού ταξικού κινήματος. «Η τέχνη δεν μπορεί να αλλάξει τον κόσμο». Γνωστό μότο, αλλά και άλλοθι κάθε λογής κρετίνων της βιομηχανίας του θεάματος, που δεν αφήνουν το έργο τέχνης να αναπνεύσει τον αέρα των κοινωνικών κινημάτων, αλλά και τους παλμούς και τις δονήσεις μιας κοινωνίας σε διαρκή κρίση, αναζητώντας απεγνωσμένα μαικήνες, ιδρύματα και θεσμικούς φορείς να «αγκαλιάσουν» τον καλλιτέχνη και το έργο του. «Η τέχνη είναι εργαλείο του επαναστατικού αγώνα». Ακόμα ένα ασφυκτικό μότο, κομματικής ως επί το πλείστον αναφοράς, που επιχειρεί να κανονικοποιήσει όλο το φάσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, απονεκρώνοντας το ίδιο το εξεγερσιακό δυναμικό του έργου τέχνης και του καλλιτέχνη. Και στις δύο παραπάνω περιπτώσεις η επαναστατική φλόγα της τέχνης έχει σβήσει...
Για να αντιληφθούμε καλύτερα τη σχέση επαναστατικής στράτευσης και καλλιτεχνικής δημιουργίας και να βγάλουμε τα συμπεράσματα που μας είναι χρήσιμα σήμερα, στον «χρόνο του τώρα» , σε μια εποχή ιστορικής–δομικής κρίσης του καπιταλισμού, θα αναφερθούμε σε τρεις στιγμές της ιστορίας: στην αρχαία Αθήνα του 5ου π.X. αιώνα, όπου γεννιέται η τραγωδία, στην πρώτη περίοδο της Ρωσικής επανάστασης με το κίνημα της Ρωσικής πρωτοπορίας και στον Μάη του '68, όπου ένας αστερισμός καλλιτεχνικών ρευμάτων γεννιέται ακριβώς μέσα από τη δίνη της ανολοκλήρωτης αυτής επανάστασης.
Βέβαια, το ζήτημα δεν κλείνει με κανέναν τρόπο, ούτε εξαντλείται μέσα από τις αναφορές στις τρεις περιόδους. Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από αντίστοιχα παραδείγματα. Αντιθέτως, λοιπόν, το ζήτημα παραμένει αγωνιωδώς ανοιχτό, απαιτεί διαρκή εγρήγορση τόσο από μεριάς καλλιτεχνών, όσο και από μεριάς του κινήματος, καθώς, σε τελική ανάλυση, το θέμα επί της ουσίας δεν αφορά το α' ή το β' καλλιτεχνικό ρεύμα. Αυτό που τελικά τίθεται είναι το ίδιο το ζήτημα του ανθρώπινου πολιτισμού και η συμβολή του στον αγώνα για την ανθρώπινη (και όχι μόνο πολιτική) χειραφέτηση, ιδιαίτερα σε μια εποχή πολέμων και επαναστάσεων. Αυτό είναι και το πρίσμα υπό το οποίο χρειάζεται να αντιμετωπίσουμε το όλο ζήτημα.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑ ΚΑΙ Η ΜΕΛΕΤΗ ΖΩΗΣ ΣΤΑ ΑΚΡΑΙΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΥΠΑΡΞΗΣ

Γιατί πρόσωπα και καταστάσεις στην αρχαία τραγωδία είναι ακραία; Γιατί υπάρχει μια διαρκής συνομιλία με το τερατώδες και το άμετρο μέσα στον άνθρωπο, αλλά και μέσα στην κοινωνία; Και μάλιστα, σε ένα θέατρο που σκοπός του είναι να δημιουργήσει χειραφετημένους και ενεργούς, κριτικά σκεπτόμενους πολίτες;
Η τραγωδία ως μορφή θεάτρου γεννιέται σε μια σημαντική στιγμή ανθρώπινης δημιουργικότητας και αποτελεί βασικό συστατικό ενός φοβερού τριπτύχου: δημοκρατία - φιλοσοφία - θέατρο. Στην άμεση αθηναϊκή δημοκρατία τίθεται το βασικό ζήτημα: «οι νόμοι της πόλης, που εμείς ως πολίτες καλούμαστε να ακολουθήσουμε είναι δίκαιοι; Αν όχι, εμείς οι ίδιοι οφείλουμε να τους αλλάξουμε, εμείς οι ίδιοι, με δική μας ελεύθερη βούληση και δράση, οφείλουμε να γίνουμε δημιουργοί των όρων της ζωής μας». Στη φιλοσοφία τίθεται ένα άλλο εξίσου σημαντικό ζήτημα: «Ποια είναι η θέση του ανθρώπου στον κόσμο, στην πόλη και στη φύση; Πώς θα μάθουμε τι και πώς να σκεφτόμαστε, τι και πώς να πράττουμε, ως άτομα, αλλά και ως κοινότητα ελεύθερων ανθρώπων;». Η τέχνη του θεάτρου συνεχίζει στην ίδια προβληματική: «Τι είναι ο άνθρωπος, σε όλες τις πιθανές διαστάσεις της ανθρωπινότητας, στις σκοτεινές περιοχές της ψυχής του, αλλά και στις ακραίες στιγμές έντασης στην κοινωνία και την ιστορία; Ποια μπορεί να είναι η σχέση του ανθρώπου με τον Άλλον απέναντί του και με τον Άλλον μέσα του;».
Η τραγωδία είναι μια μελέτη ζωής στα ακραία όρια της ύπαρξης, μια διαρκής κραυγή εξέγερσης από πλευράς των ποιητών, που ασκούν την οξύτερη δυνατή κριτική σε όλες τις μορφές εξουσίας της πόλης, χωρίς φόβους ή προκαταλήψεις. Ο Αριστοτέλης γράφει στην Ποιητική του για τα αισθήματα Φόβου και Ελέους που γεννούν στους πολίτες-θεατές τα έργα της τραγωδίας. Τα από σκηνής συμβάντα προκαλούν φόβο και δέος στους θεατές. Καθένας αναγνωρίζει διαστάσεις της δικής του ύπαρξης στα πρόσωπα του δράματος, αλλά και όλης της πόλης. Προκαλείται ο αναστοχασμός, η κριτική αναθεώρηση όλου του φάσματος της ζωής πολίτη και πόλης, ως το σημείο της συγκινησιακής έκρηξης, όπου κινητοποιούνται οι δυνάμεις του ελέους, το αίσθημα βαθιάς ανθρώπινης αλληλεγγύης προς τον άλλον, τον διαφορετικό, που δεν είναι πια απόξενος και επικίνδυνος. Αυτό που ουσιαστικά διακυβεύεται είναι η «δημοκρατία του ελέους» , της αλληλεγγύης και της συνύπαρξης, η ανάγκη του δήμου να συνομιλεί διαρκώς με το άμετρο στον άνθρωπο και την κοινότητα, σε μια διαρκή χειραφετητική και αναστοχαστική λειτουργία του συνόλου της κοινότητας, βασικό συστατικό κάθε μορφής αντι-εξουσίας των καταπιεσμένων που ονειρευόμαστε και για την οποία παλεύουμε.
Αντικρύζοντας από την απόσταση του χρόνου το τρίπτυχο ανθρώπινης δημιουργικότητας που προαναφέραμε, δημοκρατία - φιλοσοφία - θέατρο, στον πυρήνα του θα συναντήσουμε το πρόταγμα του καθολικού ανθρώπου μέσα σε μια συλλογικότητα ελεύθερων πολιτών, του ανθρώπου που με το σώμα και το πνεύμα μελετά τις άπειρες δυνατότητές του ως κοινωνικού όντος, αλλά και ως δημιουργού των όρων της ζωής και των κοινωνικών σχέσεων που του αξίζουν. Το πρόταγμα του καθολικού ανθρώπου μας συνδέει με μια άλλη στιγμή έκρηξης της ανθρώπινης δημιουργικότητας και μάλιστα, μέσα στις φλόγες της Οκτωβριανής επανάστασης.

ΑΝΤΙΚΡΥΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΟΚΤΩΒΡΙΑΝΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗ ΡΩΣΙΚΗ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ

Όπως τέθηκε στις εκδηλώσεις για τα 100 χρόνια από τη Ρωσική Επανάσταση της Πρωτοβουλίας Καλλιτεχνών και Διανοούμενων «Το 2017 για το 1917»: ενώ είναι γνωστό ότι δεν μπορούμε να καταλάβουμε τη Ρωσική πρωτοπορία αν την αποκόψουμε από το ηφαιστειογενές έδαφος της Επανάστασης, αντίστροφα, για να καταλάβουμε σε βάθος την ίδια την Οκτωβριανή επανάσταση, χρειάζεται να την αντικρύσουμε ακριβώς μέσα από την καλλιτεχνική της πρωτοπορία. Κι αυτό γιατί στον πυρήνα όλων των αιτημάτων για τα οποία πάλεψαν και τα οποία διεκδίκησαν με κάθε τρόπο οι Μπολσεβίκοι και οι Ρώσοι εργάτες, αγρότες και στρατιώτες που τους πλαισίωσαν, είναι η άρση κάθε μορφής αλλοτρίωσης σε όλο το φάσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας και ζωής. Εξ' ου και οι σημαντικότατες κατακτήσεις των Κομμουνιστών στην ανάπτυξη της οικονομίας μιας κατεστραμμένης χώρας, αλλά και οι κατακτήσεις στον εργατικό έλεγχο και διαχείριση της παραγωγής, στη θέση της γυναίκας, στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού, στις δομές υγείας και βέβαια στον τομέα του πολιτισμού. Μάλιστα, δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτή η προμηθεϊκή προσπάθεια λαμβάνει χώρα μέσα στην ένταση και τους φοβερούς κινδύνους επιβίωσης που προκαλεί στη νεαρή Σοβιετική δημοκρατία ο εμφύλιος πόλεμος, με 14 ιμπεριαλιστικούς στρατούς συν τους Ρώσους Λευκούς και τους συνεργάτες τους, να επιτίθενται στον επαναστατημένο λαό.
Οι πρωτοπόροι καλλιτέχνες, αρκετά πριν τον Οκτώβρη, προ-οικονομώντας τη νέα ζωή, προετοιμάζουν το έδαφος για την επαναστατική ανατροπή του καπιταλισμού. Πειραματίζονται σε όλο το εύρος της ζωής και της τέχνης, αναμετριούνται με τόλμη με καθετί το ανοίκειο και το άγνωστο, γεννούν νέες μορφές καλλιτεχνικής έκφρασης στο θέατρο και τα εικαστικά, στη λογοτεχνία και την ποίηση, τη μουσική και την αρχιτεκτονική, σχηματίζουν ομάδες και συλλογικότητες, περιοδικά τέχνης, εκθέσεις, πειραματικές παραστάσεις, λογοτεχνικά και μουσικά εγχειρήματα, ανοίγοντας με τον τρόπο τους το δρόμο για το μεγαλύτερο πείραμα στην Ιστορία της ανθρωπότητας .
Στο χώρο του θεάτρου, ο Βζέβολοντ Μέγιερχολντ (Vsevolod Meyerhold, 1874-1940), ηθοποιός, σκηνοθέτης και δάσκαλος ηθοποιών, μέλος του Μπολσεβίκικου Κόμματος, στην περίοδο μετά τον Οκτώβρη του '17, εγκαθίσταται με τους ηθοποιούς του σ' ένα εγκαταλελειμμένο σχολείο στην Πετρούπολη και ιδρύουν το «Θέατρο του Οκτώβρη». Η επανάσταση στους δρόμους κι η επανάσταση στη σκηνική τέχνη είναι γι' αυτούς συνδυασμένες διαλεκτικά και δυναμικά. Ανάμεσα στους ηθοποιούς του υπάρχουν επαγγελματίες ηθοποιοί και εργάτες - ερασιτέχνες ηθοποιοί. Στις παραστάσεις τους είναι ντυμένοι με εργατικές φόρμες. Κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, παίζουν σε διάφορες επαναστατημένες πόλεις αλλά και περιοδεύουν σε κάθε μέτωπο του πολέμου. Βοηθούν στη μεταφορά πληροφοριών από το ένα μέτωπο στο άλλο, παίζουν για τους μαχητές του Κόκκινου Στρατού, επιτελώντας ένα σημαντικότατο εκπολιτιστικό έργο, προσπαθώντας να κρατούν ψηλά το ηθικό των στρατιωτών και να αναδεικνύουν την τεράστια πολιτική σημασία αυτού του αγώνα.
Σε καλλιτεχνικό επίπεδο, ο Μέγιερχολντ, είναι πρωτοπόρος στη μελέτη της τέχνης του ηθοποιού. Με τους ηθοποιούς του δημιουργούν τη «Μέθοδο της Ζωικής Μηχανικής» . Πρόκειται για μέθοδο εκπαίδευσης του ηθοποιού επηρεασμένη από την Όπερα του Πεκίνου, την Commedia dell' arte και τις πολεμικές τέχνες, που μελετά την χρονορυθμική και ψυχοσωματική έκφραση των ηθοποιών, την καλλιέργεια της πλαστικότητας φωνής και σώματος, σε καθημερινές, αλλά και ακραίες υπερ-καθημερινές σκηνικές συνθήκες.
Ως προς τον θεατρικό χώρο, ο Μέγιερχολντ καταργεί τη θεατρική αυλαία, φέρνει τη σκηνική δράση μες στα πόδια του θεατή ακριβώς για να τον κάνει συμμέτοχο στη δράση. Προσπαθεί να προκαλέσει τον θεατή συγκινησιακά, με σκοπό τη συνειδησιακή και αισθητηριακή κινητοποίηση. Προσπαθεί να κάνει ένα θέατρο που να απευθύνεται στο επαναστατημένο ρωσικό προλεταριάτο και στο νέο κόσμο που χτίζεται, αφομοιώνοντας ταυτόχρονα την κουλτούρα που προηγείται της δικής του εποχής. Για να αντιληφθούμε περισσότερο τη δουλειά του Μέγιερχολντ, μπορούμε να δούμε τις ταινίες του μαθητή του, Σεργκέι Αϊζενστάιν (Sergei Eizenstein), ιδιαίτερα το «Θωρηκτό Ποτέμκιν», τον «Οκτώβρη» και το «Ιβάν ο Τρομερός».
Στα χρόνια τής ολοένα κι εντονότερης διεθνούς απομόνωσης της επανάστασης και ταυτόχρονης γραφειοκρατικοποίησης του νεαρού σοβιετικού κράτους, ο Μέγιερχολντ περνάει με το μέρος της Αριστερής Αντιπολίτευσης, με επικεφαλής τον Λεόν Τρότσκι. Στα 1940, μετά από μια περίοδο κατά την οποία αντιμετωπίζει ολοένα και περισσότερα εμπόδια από το καθεστώς για να συνεχίσει το έργο του, συλλαμβάνεται από την ΝΚVD (η διαβόητη μυστική αστυνομία της ΕΣΣΔ την εποχή του Στάλιν) και βασανίζεται για να αποκηρύξει την έως τότε δουλειά του ως «θέατρο απόξενο» για το καθεστώς. Το μόνο μέρος του σώματός του που μένει χωρίς μώλωπες είναι το δεξί του χέρι. Τελικά, στις 2 Φεβρουαρίου 1940, σε ηλικία 64 ετών, εκτελείται για «φορμαλισμό» και... «τροτσκισμό».
Στη δίνη των πρώτων χρόνων της σοσιαλιστικής επανάστασης, μ' ένα τεράστιο κοινωνικό - πολιτισμικό πείραμα να λαμβάνει χώρα σε συνθήκες εμφυλίου πολέμου και τους επαναστάτες-καλλιτέχνες να πειραματίζονται σε όλο το φάσμα της καλλιτεχνικής δημιουργίας, συμμετέχοντας παράλληλα στον ταξικό πόλεμο, εμφανίζεται το κίνημα της Προλετκούλτ (λέξη που διαμορφώνεται από τα αρχικά των λέξεων Προλεταριακή Κουλτούρα). Το κίνημα της Προλετκούλτ αγκαλιάζει καλλιτέχνες απ' όλες τις τέχνες και μάλιστα, απ' τους πιο πρωτοπόρους. Κεντρικό τους ζήτημα είναι ότι η οικοδόμηση του σοσιαλιστικού πολιτισμού πρέπει να γίνει σε «παρθένο» έδαφος, από καινούριες μόνο δυνάμεις και χωρίς καμιά επαφή με την παλιά κουλτούρα. Απέναντι σε αυτή τη στάση, η ηγεσία των Μπολσεβίκων, μέσα από τη λενινιστική «υπομονετική εξήγηση», προσπαθεί να πείσει ότι η νέα κουλτούρα της ανθρωπότητας στη σοσιαλιστική/κομμουνιστική κοινωνία θα είναι πανανθρώπινη και όχι απλώς προλεταριακή κουλτούρα.
Η διαλεκτική στάση της ηγεσίας του Κομμουνιστικού Κόμματος απέναντι στο κίνημα της Προλετκούλτ, που συνδύαζε την υπομονετική εξήγηση με την κριτική, αλλά και την υποστήριξη στις δημιουργικές πλευρές του κινήματος, συντέλεσε στη δημιουργία ενός ζωντανού και αξιοθαύμαστου πολιτιστικού κινήματος μέσα στην εργατική τάξη. Τα Προλέτκουλτ έγιναν τελικά μια μαζική μορφωτική/πολιτιστική οργάνωση με 300 περίπου παραρτήματα και σχεδόν μισό εκατομμύριο μέλη, διεισδύοντας ακόμα και σε χώρους όπου οι κομματικές οργανώσεις ήταν σχεδόν ανύπαρκτες. Εξέδιδαν εφημερίδες, περιοδικά και βιβλία, διέθεταν ένα ολόκληρο δίκτυο από λέσχες, σχολές, θεατρικά εργαστήρια, όπου καλλιεργούνταν πρωτότυπες μορφές ερασιτεχνικής δημιουργίας των εργατών, όπως οι μαζικές απαγγελίες, οι παραστάσεις σε ανοιχτούς χώρους, οι εργατικές χορωδίες κλπ. Από μία άποψη, σε αυτό το κίνημα οφείλουμε σήμερα τις πρωτοβουλίες για ερασιτεχνικό θέατρο, χορό, ζωγραφική, μουσική κ.α. Όσο κι αν τέτοιου τύπου εγχειρήματα μας φαίνονται πλέον δεδομένα, γεννήθηκαν μέσα από την πρωτοβουλία των Ρώσων επαναστατών-καλλιτεχνών, στα πρώτα χρόνια της επανάστασης.
Η βαθιά σύνδεση του επαναστατικού προτάγματος με όλο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής μέσα στην κοινωνία μας φέρνει σε επαφή με την ανολοκλήρωτη επανάσταση του Μάη '68.

Συνέχεια στο επόμενο