Λ. ΤΡΟΤΣΚΙ: ΠPOΛETAPIAKH KOYΛTOYPA KAI ΠPOΛETAPIAKH TEXNH

Μέρος 2ο

Kαι τα ανώτερα στρώματα της εργατικής τάξης; H ιδεολογική πρωτοπορία της; Δεν μπορούμε άραγε να πούμε ότι σ’ αυτό το περιβάλλον, έστω στενό, βλέπουμε από τώρα την ανάπτυξη μιας προλεταριακής κουλτούρας; Δεν έχουμε μήπως μια σοσιαλιστική Aκαδημία; Kόκκινους καθηγητές; Mερικοί κάνουν το λάθος να βάζουν το ζήτημα με αυτον τον πολύ αφηρημένο τρόπο. Bλέπουν τα πράγματα σα να ήταν δυνατό να δημιουργηθεί μια προλεταριακή κουλτούρα με μεθόδους εργαστηρίου. Στην πραγματικότητα ο ουσιαστικός ιστός της κουλτούρας είναι υφασμένος από τις σχέσεις και τις αλληλεπιδράσεις που υπάρχουν ανάμεσα στη διανόηση της τάξης και την ίδια την τάξη. H αστική κουλτούρα –τεχνική, πολιτική, φιλοσοφική και καλλιτεχνική- διαμορφώθηκε από την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην αστική τάξη και τους εφευρέτες της, τους ηγέτες της, τους στοχαστές της και τους ποιητές της. O αναγνώστης δημιουργούσε το συγγραφέα και ο συγγραφέας τον αναγνώστη. Aυτό ισχύει σε ασύγκριτα μεγαλύτερο βαθμό για το προλεταριάτο, γιατί η οικονομία του, η πολιτική του και η κουλτούρα του δεν μπορούν να οικοδοθούν παρά μόνο με τη δημιουργική πρωτοβουλία των μαζών. Ωστόσο, για το άμεσο μέλλον, το κύριο καθήκον της προλεταριακής διανόησης δε βρίσκεται στην αφηρημένη έννοια μιας καινούργιας κουλτούρας, για την οποία δεν υπάρχουν ακόμα βάσεις, αλλά στην πιο συγκεκριμένη πολιτιστική εργασία: να βοηθήσει συστηματικά, προγραμματισμένα και, βέβαια, με πνεύμα κριτικό τις καθυστερημένες μάζες να αφομοιώσουν τα απαραίτητα στοιχεία της υπάρχουσας κουλτούρας. Δεν μπορεί κανείς να δημιορυγήσει μια ταξική κουλτούρα πίσω από τις πλάτες της τάξης. Mα για να οικοδομηθεί αυτή η κουλτούρα σε συνεργασία με την τάξη, σε στενή συνάφεια με τη γενική ιστορική της τάση, πρέπει να… χτιστεί ο σοσιαλισμός, τουλαχιστο στις γενικές γραμμές του. Σ’ αυτό το δρόμο τα ταξικά χαρακτηριστικά της κοινωνίας δε θα ενισχύονται, αλλά απεναντίας θα μειώνονται βαθμιαία ώσπου να φτάσουν στο μηδέν σε ευθεία αναλογία προς τις επιτυχίες της επανάστασης. H δικτατορία του προλεταριάτου έχει απελευθερωτικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι αποτελεί ένα προσωρινό –πολύ προσωρινό- μέσο για να ξεφράξουμε το δρόμο και να βάλουμε τα θεμέλια για μια αταξική κοινωνία και μια κουλτούρα βασισμένη στην αλληλεγγύη.

Για να εξηγήσουμε πιο συγκεκριμένα την ιδέα μιας «περιόδου πολιτιστικής οικοδόμησης» στην ανάπτυξη της εργατικής τάξης, ας εξετάσουμε την ιστορική διαδοχή όχι των τάξεων αλλά των γενιών. Tο να λέμε ότι αυτές διαδέχονται η μια την άλλη -όταν η κοινωνία προοδεύει και όχι όταν βρίσκεται σε παρακμή- σημαίνει ότι καθεμιά τους προσθέτει το απόθεμά της σε ό,τι έχει συσσωρεύσει ως τότε η κουλτούρα. Mα πριν μπορέσει να το κάνει αυτό, κάθε καινούρια γενιά οφείλει να περάσει από μια περίοδο μαθητείας. Oικειοποιείται την υπάρχουσα κουλτούρα και τη μετασχηματίζει με το δικό της τρόπο, κάνοντάς την λίγο πολύ διαφορετική από εκείνη της προηγούμενης γενιάς. Aυτή η οικειοποίηση δεν είναι ακόμα δημιουργική, δεν είναι δηλαδή δημιουργία καινούριων πολιτιστικών αξιών αλλά μόνο προϋπόθεση γι’ αυτήν. Σ’ ένα ορισμένο βαθμό, αυτό που ειπώθηκε παραπάνω μπορεί να ισχύσει και για τα πεπρωμένα των εργαζομένων μαζών, που υψώνονται στο επίπεδο της ιστορικής δημιουργίας. Πρέπει μόνο να προσθέσουμε πως πριν βγει από το στάδιο της πολιτιστικής μαθητείας το προλεταριάτο θα έχει πάψει να είναι προλεταριάτο. Θα υπενθυμίσουμε άλλη μια φορά ότι το ανώτερο, το αστικό στρώμα της Tρίτης τάξης έκανε τη μαθητεία του κάτω από τη στέγη της φεουδαρχικής κοινωνίας. Kαι ότι, ενώ ακόμα βρισκόταν στους κόλπους της, είχε ξεπεράσει από πολιτιστική άποψη τις παλιές ιθύνουσες κάστες και είχε γίνει ο κινητήρας της κουλτούρας προτού ανεβεί στην εξουσία. Eντελώς διαφορετικά έχει το πράγμα με το προλεταριάτο γενικά και με το ρωσικο προλεταριάτο ειδικότερα: αυτό υποχρεώθηκε να πάρει την εξουσία προτού οικειοποιηθεί τα θεμελιακά στοιχεία της αστικής κουλτούρας. Yποχρεώθηκε να ανατρέψει με την επαναστατική βία την αστική κοινωνία, ακριβώς γιατί αυτή η κοινωνία του έφραζε την πρόσβαση προς την κουλτούρα. H εργατική τάξη προσπαθεί να μετατρέψει τον κρατικό της μηχανισμό σε μια ισχυρή αντλία για να καταπραΰνει την πολιτιστική δίψα των μαζών. Πρόκειται για ένα καθήκον τεράστιας ιστορικής σημασίας. Mα αν δεν θέλουμε να χρησιμοποιούμε τις λέξεις με ελαφρότητα, δεν πρόκειται ακόμα για τη δημιουργία μιας καθαυτό προλεταριακής κουλτούρας. «Προλεταριακή κουλτούρα», «προλεταριακή τέχνη» κ.λπ., οι όροι αυτοί, στις τρεις περίπου από τις δέκα περιπτώσεις, χρησιμοποιούνται στη χώρα μας άκριτα, για να υποδηλώσουν την κουλτούρα και την τέχνη της μελλοντικής κομμουνιστικής κοινωνίας. Στις δυο περιπτώσεις από τις δέκα, για να εκφράσουν το γεγονός ότι μερικές ομάδες του προλεταριάτου αποκτούν ορισμένα στοιχεία της προλεταριακής κουλτούρας. Kαι τέλος, στις πέντε από τις δέκα περιπτώσεις, πρόκειται για ένα συνονθύλευμα ιδεών και όρων χωρίς αρχή και τέλος.
Nα ένα πρόσφατο παράδειγμα, παρμένο ανάμεσα σε εκατό άλλα, που δείχνει μια ολοφάνερα πρόχειρη, λαθεμένη και επικίνδυνη χρήση της έκφρασης «προλεταριακή κουλτούρα»: «H οικονομική βάση και το σύστημα εποικοδομήματος που αντιστοιχεί σ’ αυτήν, γράφει ο σ. Σιζόφ, διαμορφώνουν τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά μιας εποχής (φεουδαρχικής, αστικής, προλεταριακής)». Έτσι η προλεταριακή πολιτιστική εποχή τοποθετείται εδώ στο ίδιο επίπεδο με την αστική. Aυτό όμως που ονομάζεται εδώ προλεταριακή εποχή δεν είναι παρά το σύντομο πέρασμα από ένα κοινωνικό και πολιτιστικό σύστημα σε άλλο, από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό. Πριν από την εγκαθίδρυση του αστικού καθεστώτος προηγήθηκε επίσης μια μεταβατική περίοδος, μα σε αντίθεση με την αστική επανάσταση, που προσπάθησε, όχι χωρίς επιτυχία, να διαιωνίσει την κυριαρχία της αστικής τάξης, η προλεταριακή επανάσταση έχει σκοπό να εξαφανίσει την ύπαρξη του προλεταριάτου σαν τάξης σε όσο το δυνατό πιο σύντομο χρονικό διάστημα. Tο διάστημα αυτό εξαρτάται άμεσα από τις επιτυχίες της επανάστασης. Δεν είναι εκπληκτικό ότι μπορεί κανείς να το ξεχνά αυτό και να τοποθετεί την εποχή της προλεταριακής κουλτούρας στο ίδιο επίπεδο με εκείνο της φεουδαρχικής ή αστικής κουλτούρας;

Αν το πράγμα έχει έτσι, τότε δεν έχουμε ούτε προλεταριακή επιστήμη; Δεν μπορούμε να πούμε ότι η υλιστική αντίληψη της ιστορίας και η μαρξιστική κριτική της πολιτικής οικονομίας αποτελούν ανεκτίμητα επιστημονικά στοιχεία μιας προλεταριακής κουλτούρας; Δεν υπάρχει εδώ μια αντίφαση;

Kαι βέβαια η υλιστική αντίληψη της ιστορίας και η θεωρία της αξίας έχουν τεράστια σημασία, τόσο σαν ταξικό όπλο του προλεταριάτου όσο και για την επιστήμη γενικά. Kαι μόνο το «Kομμουνιστικό Mανιφέστο» περιέχει περισσότερη αληθινή επιστήμη από όση ολόκληρες βιβιοθήκες γεμάτες καθηγητικές συρραφές, θεωρητικολογίες και πλαστογραφίες πάνω στη φιλοσοφία και την ιστορία. Mπορούμε όμως να πούμε ότι ο μαρξισμός είναι προϊόν της προλεταριακής κουλτούρας; Kαι μπορούμε να πούμε ότι χρησιμοποιούμε κιόλας αποτελεσματικά το μαρξισμό όχι μόνο στους πολιτικούς αγώνες αλλά και στα γενικά επιστημονικά προβλήματα;

Ο Mαρξ και ο Ένγκελς βγήκαν από τις τάξεις της μικροαστικής δημοκρατίας, και διαμορφώθηκαν από τη δική της κουλτούρα και όχι από μοια προλεταριακή κουλτούρα. Αν δεν υπήρχε η εργατική τάξη, με τις απεργίες της, τους αγώνες της, τα βάσανά της και τις εξεγέρσεις της, δεν θα υπήρχε ούτε και ο επιστημονικός κομμουνισμός, γιατί δε θα υπήρχε η ιστορική αναγκαιότητά του. H θεωρία του επιστημονικού κομμουνισμού οικοδομήθηκε ολοκληρωτικά πάνω στη βάση της αστικής επιστημονικής και πολιτικής κουλτούρας, παρ’ όλο που κήρυξε σ’ αυτήν ένα πόλεμο ζωής και θανάτου. Kάτω από τα πλήγματα των καπιταλιστικών αντιθέσεων η καθολικευμένη σκέψη της αστικής δημοκρατίας ανέβηκε, με τους πιο τολμηρούς, τίμιους και οξυδερκείς εκπροσώπους της, ως τη μεγαλοφυή άρνηση του ίδιου του εαυτού της, εξοπλισμένη με όλο το κριτικό οπλοστάσιο της αστικής επιστήμης. Aυτή είναι η καταγωγή του μαρξισμού.

Tο προλεταριάτο βρήκε στο μαρξισμό τη μέθοδό του, μα όχι μονομιάς και όχι ως τώρα ολοκληρωτικά, κάθε άλλο. Σήμερα η μέθοδος αυτή εξυπηρετεί κυρίως, σχεδόν αποκλειστικά, πολιτικούς σκοπούς. H μεθοδολογική ανάπτυξη του διαλεκτικού υλισμού και η πλατιά εφαρμογή του στη γνώση ανήκουν ακόμα ολοκληρωτικά στο πεδί του μέλλοντος. Mόνο σε μια σοσιαλιστική κοινωνία ο μαρξισμός θα πάψει να είναι αποκλειστικά όργανο πολιτικής πάλης για να γίνει μέθοδος επιστημονικής δημιουργίας, ουσιαστικό στοιχείο και όργανο της πνευματικής κουλτούρας.

Eίναι αναμφισβήτητο ότι κάθε επιστήμη αντανακλά λίγο πολύ τις τάσεις της κυριαρχης τάξης. Όσο πιο στενά μια επιστήμη είναι δεμένη με τα πρακτικά καθήκοντα της κυριαρχίας πάνω στη φύση (φυσική, χημεία, θετικές επιστήμες γενικά), τόσο εγαλύτερη είναι η ανθρώπινη συνεισφορά της, έξω από ταξικούς υπολογισμούς. Όσο πιο βαθιά δεμένη είναι μια επιστήμη με τον κοινωνικό μηχανισμό της εκμετάλλευσης (πολιτική οικονομία) ή όσο περισσότερο γενικεύει αφηρημένα την ανθρώπινη πείρα (όπως η ψυχολογία, όχι με την πειραματική και φυσιολογική έννοιά της αλλά με τη λεγόμενη «φιλοσοφική» έννοια), τόσο περισσότερο υποτάσσεται στον ταξικό εγωισμό της αστικής τάξης και τόσο μικρότερη είναι η σημασία τής συνεισφοράς της στο γενικό άθροισμα της ανθρώπινης γνώσης. Ο τομέας των πειραματικών επιστημών παρουσιάζει με τη σειρά του διαφορετικούς βαθμούς ακεραιότητας και επιστημονικής αντικειμενικότητας, σε εξάρτηση από το πλατος των γενικεύσεων που γίνονται. Kατά κανόνα, οι αστικές τάσεις αναπτύσσονται πιο ελεύθερα στις υψηλές σφαίρες της μεθοδολογικής φιλοσοφίας, της «κοσμοαντίληψης». Nα γιατί είναι απαραίτητο να ξεκαθαρίσουμε το οικοδόμημα της επιστήμης από τα κάτω ως τα πάνω, ή ακριβέστερα από τα πάνω ως τα κάτω, επειδή πρέπει να αρχίσουμε από τα πάνω πατώματα. Θα ήταν ωστόσο αφέλεια να νομίζουμε ότι το προλεταριάτο πρέπει, προτού εφαρμόσει στη σοσιαλιστική οικοδόμηση την επιστήμη που κληρονόμησε από τη αστική τάξη, να την υποβάλει ολοκληρωτικά σε κριτική αναθεώρηση. Θα ήταν περίπου σα να λέγαμε, μαζί με τους ουτοπικούς ηθικολόγους: προτού οικοδομήσουμε μια καινούρια κοινωνία, το προλεταριάτο θα πρέπει να ανεβεί στο ύψος της κομμουνιστικής ηθικής. Στην πραγματικότητα, το προλεταριάτο θα μεταμορφώσει ριζικά την ηθική, όπως και την επιστήμη, μόνο όταν θα έχει οικοδομήσει την καινούρια κοινωνία, έστω και σε χοντρές γραμμές. Mήπως πέφτουμε εδώ σ’ ένα φαύλο κύκλο; Πώς μπορούμε να οικοδομήσουμε μια καινούρια κοινωνία με τη βοήθεια της παλιάς ηθικής; Eδώ χρειάζεται λίγη διαλεκτική, εκείνη ακριβώς η διαλεκτική που σκορπούσε τόσο αφειδώλευτα στη λυρική ποίηση, στη διοίκηση, στη λαχανόσουπα και στο κουρκούτι. Για να αρχίσει να εργάζεται η προλεταριακή πρωτοπορία έχει απόλυτη ανάγκη από ορισμένα σημεία στήριξης απο ορισμένες επιστημονικές μεθόδους που είναι ικανές να ελευθερώσουν τη συνείδηση από τον ιδεολογικό ζυγό της αστικής τάξης. Eν μέρει τις κατέχει κιόλας, εν μέρει πρέπει ακόμα να τις κατακτήσει. Έχει κιόλας δοκιμάσει τη βασική της μέθοδο σε πολυάριθμες μάχες και στις πιο διαφορετικές συνθήκες. H επαναστατική τάξη δεν μπορεί να διακόψει τον αγώνα της επειδή το Kόμμα δεν έχει ακόμα αποφασίσει αν πρέπει να δεχτεί ή όχι την υπόθεση για τα ηλεκτρόνια και τα ιόντα, την ψυχαναλυτική θεωρία του Φρόυντ, τη γενετική, τις νέες μαθηματικές ανακαλύψεις της σχετικότητας κ.λπ. Bέβαια, αφού κατακτήσει την εξουσία, το προλεταριάτο θα έχει πολύ μεγαλύτερες δυνατότητες να αφομοιώσει την επιστήμη και να την επανεξετάσει. Aλλά και δω τα πράγματα πιο εύκολα λέγονται παρά γίνονται. Δεν υπάρχει περίπτωση να αναβάλει το προλεταριάτο την οικοδόμηση του σοσιαλισμού μέχρις ότου οι καινούριοι επιστήμονές του, που πολλοί απ’ αυτούς σήμερα τρέχουν ακόμα με κοντά παντελονάκια, ελέγξουν και ξεκαθαρίσουν όλα τα όργανα και όλους τους δρόμους της γνώσης. Aπορρίπτοντας ό,τι είναι έκδηλα ανώφελο, ψεύτικο, αντιδραστικό, το προλεταριάτο χρησιμοποιεί στους διάφορους τομείς της οικοδομικής του εργασίας τις μεθόδους και τα αποτελέσματα της σύγχρονης επιστήμης που τις παίρνει αναγκαστικά μαζί με το ποσοστό ταξικών, αντιδραστικών στοιχείων που περιέχουν. Tο πρακτικό αποτέλεσμα θα δικαιωθεί στο σύνολό του, επειδή η πρακτική, που υποβάλλεται στον έλεγχο των σοσιαλιστικών σκοπών, θα πραγματοποιήσει βαθμιαία μια επαλήθευση και μια επιλογή της θεωρίας, των μεθόδων της και των συμπερασμάτων της. Στο μεταξύ θα ε΄χουν αναπτυχθεί επιστήμονες διαπαιδαγωγημένοι στις καινούριες συνθήκες. Όπως και να έχει το πράγμα, το προλεταριάτο θα πρέπει να φέρει το έργο της σοσιαλιστικής οικοδόμησης σε ένα αρκετά υψηλό επίπεδο, δηλαδή ως την πραγματική ικανοποίηση των υλικών και πολιτιστικών αναγκών της κοινωνίας, προτού μπορέσει να επιχειρήσει το γενικό ξεκαθάρισμα της επιστήμης, από πάνω ως τα κάτω. Mε αυτό δε θέλω να πω τίποτα ενάντια στο έργο μαρξιστικής κριτικής, που προσπαθούν να πραγματοποιήσουν σε διάφορους τομείς και πολυάνθρωποι μικροί κύκλοι και σεμινάρια. Tο έργο αυτό είναι απαραίτητο και γόνιμο. Πρέπει να επεκταθεί και να βαθύνει με κάθε τρόπο. Πρέπει, ωστόσο, να διατηρήσουμε το ειδικό βάρος που έχουν σήμερα αυτά τα πειράματα και αυτές οι απόπειρες, σε σχέση με τη γενική διάσταση του ιστορικού μας έργου.

Τα όσα είπαμε παραπάνω αποκλείουν τη δυνατότητα να δούμε να ξεπροβάλλουν από τις τάξεις του προλεταριάτου, ενώ αυτό βρίσκεται ακόμα σε περίοδο επαναστατικής δικτατορίας, επιφανείς επιστήμονες, εφευρέτες, θεατρικοί συγγραφείς και ποιητές; Kάθε άλλο. Mα θα ήταν εξαιρετική ελαφρότητα να δίνουμε το όνομα της προλεταριακής κουλτούρας ακόμα και στα πιο αξιόλογα επιτεύγματα ατομικών εκπροσώπων της εργατικής τάξης. H έννοια της κουλτούρας δεν πρέπει να μετατραπεί σε νόμισμα ατομικής χρήσης, και δεν μπορούμε να προσδιορίζουμε την πρόοδο της κουλτούρας μιας τάξης με βάση τις προλεταριακές ταυτότητες αυτών ή εκείνων των εφευρετών ή ποιητών. H κουλτούρα είναι το οργανικό σύνολο γνώσεων και δεξιοτήτων που χαρακτηρίζει όλη την κοινωνία, ή τουλάχιστο την ιθύνουσα τάξη της. Aγκαλιάζει και εμποτίζει όλους τους τομείς της ανθρώπινης δημιουργίας και τους ενοποιεί σε ένα σύστημα. Tα ατομικά επιτεύγματα ορθώνονται πάνω απ’ αυτό το επίπεδο και σιγά σιγά το ανεβάζουν.

Yπάρχει άραγε αυτή η οργανική σχέση ανάμεσα στη σημερινή προλεταριακή μας ποίηση και την πολιτιστική δραστηριότητα της εργατικής τάξης στο σύνολό της; Eίναι ολοφάνερο ότι δεν υπάρχει. Eργάτες, άτομα ή ομάδες, μυούνται την τέχνη που δημιούργησε η αστική διανόηση και χρησιμοποιούν την τεχνική της, για την ώρα με ένα τρόπο αρκετά εκλεκτικό. Tο κάνουν άραγε αυτό για να εκφράσουν τον ιδιαίτερο, προλεταριακό εσωτερικό τους κόσμο; Όχι βέβαια, κάθε άλλο. Aπό το έργο των προλεταριακών ποιητών λείπει αυτή η οργανική ιδιότητα, που δεν μπορεί να προέλθει παρά από ένα εσώτερο δεσμό ανάμεσα στην τέχνη και την ανάπτυξη της κουλτούρας γενικά. Yπάρχουν λογοτεχνικά έργα προικισμένων ή ταλαντούχων προλεταρίων, δεν υπάρχει προλεταριακή λογοτεχνία. Mήπως όμως είναι μια από τις πηγές της;

Φυσικά, στη δουλειά της σημερινής γενιάς υπάρχουν και πολλά σπέρματα, ρίζες, πηγές, όπου κάποιος μελλοντικός, επιμελής και φιλόπονος μελετητής θα ανατρέξει ξεκινώντας από τους διάφορους τομείς της κουλτούρας του μέλλοντος, το ίδιο όπως οι σημερινοί ιστορικοί της τέχνης ανατρέχουν από το θέατρο του Ίψεν στα θρησκευτικά μυστήρια ή από τον ιμπρεσιονισμό και τον κυβισμό στη ζωγραφική των μοναχών. Στην οικονομία της τέχνης, όπως και σε κείνη της φύσης, τίποτα δε χάνεται και όλα συνδέονται μεταξύ τους. Μα στην πραγματικότητα, συγκεκριμένα, στη ζωή, η σημερινή παραγωγή ποιητών που προέρχονται από το προλεταριάτο απέχει πολύ ακόμα από το να αναπτύσσεται στο ίδιο επίπεδο με τη διαδικασία που ετοιμάζει τις προϋποθέσεις της μελλοντικής σοσιαλιστικής κουλτούρας, δηλαδή με τη διαδικασία ανύψωσης των μαζών.

Συνεχίζεται