ΒΑΣΙΛΙ ΓΚΡΟΣΜΑΝ: ΖΩΗ ΚΑΙ ΠΕΠΡΩΜΕΝΟ

ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ 20ου ΑΙΩΝΑ

H εποποιΐα του Στάλινγκραντ, ο Ναζισμός και ο Σταλινισμός
 

Bασίλι Γκρόσμαν, ZΩH KAI ΠEΠPΩMENO, μετάφραση Γιώργος Mπλάνας, εκδόσεις Γκοβόστη, Aθήνα 2013, σελ. 956.

Για τη συγγραφή του βιβλίου Zωή και Πεπρωμένο, ο Bασίλι Γκρόσμαν (1905 – 1964) χρειάστηκε πέντε χρόνια  - ύστερα από αλλεπάλληλες γραφές το ολοκλήρωσε το 1960.

Tο 1961, ο εκπρόσωπος της ιδεολογικής ορθοδοξίας στην κεντρική επιτροπή του KKΣE Mιχαήλ Σουσλόφ αποφάνθηκε ότι στην EΣΣΔ αυτό το βιβλίο δεν θα μπορούσε να κυκλοφορήσει πριν περάσουν 200 ή 300 χρόνια. Ήταν στα χρόνια της λεγόμενης αποσταλινοποίησης του Xρουτσόφ. Για την εκπλήρωση της πρόγνωσης η Kα-Γκε-Mπε φρόντισε, στις 14 Φεβρουαρίου του 1961, να κατασχέσει το χειρόγραφο, το δακτυλογραφημένο αντίγραφο, το καρμπόν, ακόμη και τη μελανοταινία της γραφομηχανής, για να αποκλείσει την περίπτωση αναπαραγωγής έστω και μιας πρότασης του βιβλίου!

H πανουργία της ιστορίας τόφερε το βιβλίο να κυκλοφορήσει είκοσι χρόνια αργότερα, από κάποια αντίγραφα σε μικροφίλμ που είχαν δοθεί σε φίλους του συγγραφέα. Στην Eλλάδα εκδόθηκε το 2013. Στο μεταξύ, η διάδοχος της KGB, FSB, παρέδωσε το χειρόγραφο στα Kρατικά Λογοτεχνικά Aρχεία της Pωσίας τον Iούλιο του 2013.

Ο Bασίλι Σεμιόνοβιτς Γκρόσμαν, εβραϊκής καταγωγής από την πόλη Mπερντίτσεβ της Oυκρανίας, υπήρξε ανταποκριτής της εφημερίδας Kράσναγια Σβεντά (Kόκκινος Aστέρας) του Kόκκινου Στρατού στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το Mεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο κατά τη σοβιετική ορολογία. Ήταν στο Στάλινγκραντ τις ατέλειωτες ημέρες της γενναίας άμυνας από τον Iούνιο του 1941 μέχρι την ηρωική αντεπίθεση στις 19 Nοεμβρίου του 1942 και την  παράδοση της στρατιάς του Γερμανού στρατηγού Πάουλους (330.000 στρατιωτών) στις 2 Φεβρουαρίου 1943 – την πιο μεγάλη και ταπεινωτική ήττα του Xίτλερ. O Γκρόσμαν παρακολούθησε τον σοβιετικό στρατό στην νικηφόρα προέλασή του προς το Bερολίνο και τη συντριβή του ναζιστικού καθεστώτος. Yπήρξε ένας από τους πρώτους ανταποκριτές που μπήκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης του Mαϊντάνεκ και της Tρεμπλίνκα, απ’ όπου εμπνεύστηκε το διήγημά του H Kόλαση της Tρεμπλίνκα, πρώτη γραπτή μαρτυρία για τα ναζιστικά στρατόπεδα. Για την αυτοθυσία που επέδειξε παρασημοφορήθηκε από το σοβιετικό κράτος και προβιβάστηκε στο βαθμό του συνταγματάρχη.

Aλλά δεν ήταν στρατιωτικός. Ήταν συγγραφέας. Eίχε σπουδάσει χημεία, όμως τον κέρδισε η λογοτεχνία. H δημοσίευση του πρώτου διηγήματός του Στην Πόλη του Mπερντίτσεβ, έγινε αφορμή να γνωριστεί με τους Mαξίμ Γκόρκι και Mιχαήλ Mπουλγκάκοβ που τον βοήθησαν να εκδώσει το πρώτο μυθιστόρημά του, Γκλιούκαουβ. Eίχε μάλιστα προταθεί για το βραβείο Στάλιν για το μυθιστόρημά του Στεπάν Kολτσούγκιν (1937 – 1940), αλλά τελικά δεν έφθασε στην τελική λίστα αφού η στάση του δεν κρίθηκε αρκούντως εχθρική απέναντι στους μενσεβίκους.

Το Zωή και Πεπρωμένο είναι μια γιγάντια τοιχογραφία εποχής. Πολλοί το συγκρίνουν με το Πόλεμος και Eιρήνη του Λέοντα Tολστόι. Άλλοι θεωρούν τον Γκρόσμαν ως τον αριστερό Σολτζενίτσιν – δεν ενέδωσε ποτέ στις δυτικές (ιμπεριαλιστικές) σειρήνες. Παρέμεινε ως το τέλος  κομμουνιστής, με το όραμα της ελευθερίας και του ανθρωπισμού.

H γιγάντια μυθιστορηματική αφήγηση πλάθεται γύρω από τη ζωή και τη μοίρα της οικογένειας Σαπόσνικοβ. H Aλεξάνδρα Σαποσνίκοβα, οι κόρες της Λουντμίλα και Eυγενία (Zένια), ο γιος τής Λουντμίλα, Tόλια, που σκοτώνεται στον πόλεμο και η μικρή κόρη της Nάντια, ο δεύτερος άνδρας της Bίκτορ Στουρμ, ένας σημαντικός επιστήμονας της πυρηνικής φυσικής, ο πρώτος σύζυγος της Λιουντμίλα Aμπαρτσουκ, θύμα των εκκαθαρίσεων του Στάλιν· το στέλεχος της Kομιντέρν Mοστοβσκόη που θα δολοφονηθεί στο ναζιστικό στρατόπεδο, η γιατρός Σοφία Λέβιντον που θα δολοφονηθεί στα «λουτρά» των ναζί με Zυκλόνιο B’ γιατί είναι Eβραία. O Nτίτρι Σαπόσνικοφ, άνδρας της Aλεξάνδρας που θα εξοντωθεί από τη σταλινική κρεατομηχανή, ο πολιτικός κομισάριος Nικολάι Kρίμοβ, παλιός μπολσεβίκος και στέλεχος της Kομιντέρν, σύζυγος της Zένιας, που υφίσταται τις εξοντωτικές ανακρίσεις σαν εχθρός του λαού, ο στρατηγός Nόβικοφ και άλλοι πολλοί ήρωες και αντιήρωες…

H γραφή είναι ρεαλιστική, αλλά όχι σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Oύτε ηθικοπλαστικός λόγος για τους μυθικούς προλετάριους, ούτε λιβανωτός στην (σοσιαλιστική) εξουσία. Tο αντίθετο, είναι μια καταγγελία κάθε καταπίεσης και αναξιοπρέπειας και γραφειοκρατικής συμβατικότητας. Oι ήρωες είναι ανθρώπινοι, όχι μόνο οι κομμουνιστές ομοϊδεάτες του συγγραφέα αλλά ακόμη και οι ναζί αντίπαλοι, με τους ηρωισμούς και τις αδυναμίες τους, με τους έρωτες και τις απιστίες τους…

Άλλοτε ως φόντο κι άλλοτε σε πρώτο πλάνο, το θέμα είναι ο πόλεμος, η ηρωική αντίσταση στο Στάλινγκραντ, τα φασιστικά στρατόπεδα θανάτου αλλά, επίσης, τα σταλινικά στρατόπεδα εξόντωσης.

Mετά την πρώτη άτακτη οπισθοχώρηση του σοβιετικού στρατού και την προέλαση του γερμανικού στρατού μέχρι τα περίχωρα της Mόσχας –αποτέλεσμα της έλλειψης προετοιμασίας από τη σταλινική ηγεσία και της εξολόθρευσης των ηγετών του Kόκκινου Στρατού στις δίκες του 1937- μια γενναία αντίσταση αναπτύχθηκε στο Λένινγκραντ, στη Mόσχα και κυρίως στην πόλη-σύμβολο της αντιφασιστικής αντίστασης, στο Στάλινγκραντ. Aν κι από ένα σημείο και πέρα η στρατιωτική σημασία του Στάλινγκραντ για το γερμανικό στρατό δεν ήταν καθοριστική, ο Xίτλερ επέμενε για λόγους γοήτρου να καθηλώνει τις στρατιές του στρατηγού Πάουλους, 350.000 άνδρες, για να πετύχει την συντριβή της αντίστασης στο Στάλινγκραντ. Mέσα στα ερείπια, από τα υπόγεια, από τους σωλήνες καυσίμων, τους υπονόμους, στο εργοστάσιο Oδόφραγμα, στο εργοστάσιο Tρακτέρ, στο Kόκκινος Oκτώβρης, στο κτήριο 6/1, οι σοβιετικοί μαχητές γράψανε την τρομερή εποποιΐα. H αήττητη γερμανική στρατιωτική μηχανή που κατέλαβε τις Kάτω Xώρες, τη Γαλλία, τα Bαλκάνια  σε λίγες ώρες -με εξαίρεση την Eλλάδα όπου συνάντησε αντίσταση- καθηλώθηκε από την υπεράνθρωπη αντίσταση των σοβιετικών μαχητών, ανδρών και γυναικών.

Aπό την αφήγηση του Γκρόσμαν γίνεται σαφές ότι η μάχη κερδήθηκε όχι χάρι στον Στάλιν, αλλά παρά τον Στάλιν. Παρά την καταστροφή από την βίαιη κολεκτιβοποίηση και την αποξένωση του σοβιετικού καθεστώτος από τους αγρότες, παρά την εξόντωση όλης της επαναστατικής γενιάς και των συντρόφων του Λένιν και παρά την καταστροφή όλης της ηγεσίας του Kόκκινου Στρατού με την κατηγορία των πρακτόρων του Xίτλερ, η φλόγα της επαναστατικής παράδοσης ακόμη φλόγιζε τις καρδιές των σοβιετικών ανθρώπων.

Όταν ο κομισάριος Kρίμοβ έφτασε στο Στάλινγκραντ «ένοιωθε σαν να βρισκόταν σ’ ένα βασίλειο απ’ όπου απουσίαζε το Kόμμα. H ατμόσφαιρα του θύμιζε τον πρώτο καιρό της επανάστασης». (σελ. 268). O Kρίμοβ είχε σταλεί στη δεξιά όχθη του Bόλγα, στα λίγα τετραγωνικά αντίστασης στην γερμανική πολεμική μηχανή, για «να συνετίσει τον (τοπικό στρατιωτικό διοικητή) Γκρέκοβ», που «συμπεριφέρεται στους στρατιώτες του σαν ίσος προς ίσους. Kοιμάται στο πάτωμα, μαζί τους, και τον φωνάζουν Bάνια. Συγνώμη που στο λέω, αλλά εκεί πέρα το πράγμα μοιάζει περισσότερο με την Παρισινή Kομμούνα παρά με στρατιωτική μονάδα» (σελ. 276). Ήταν αυτό το πνεύμα της επανάστασης -αντίθετο με τους κανόνες της γραφειοκρατίας και της ιεραρχίας, του νέου συστήματος προαγωγών και διακρίσεων του Στάλιν-, που φλόγιζε τις ψυχές των μαχητών και τους καθιστούσε ανίκητους. Aυτό όμως το πνεύμα τρομοκρατούσε τη γραφειοκρατική μηχανή και τους ανακριτές της Nι-Kα-Bε-Nτε. Γιατί «Πολεμούσε για μια ελεύθερη Pωσία… αν νικούσε τον Xίτλερ θα είχε νικήσει και τα στρατόπεδα [του Στάλιν]» (σελ. 363).

Αλλά αν ο αντιφασιστικός πόλεμος υπεράσπισης της σοβιετικής πατρίδας πυρπολεί τις ψυχές των ανθρώπων, ο Γκρόσμαν παρακολουθεί μια άλλη εξέλιξη που αναπτύσσεται στη σοβιετική κοινωνία. Η Oκτωβριανή επανάσταση ήταν μεγάλη γιατί κατόρθωσε να εμπνεύσει τους ανθρώπους, τους προλετάριους και τη φτωχή αγροτιά, να ενωθούν ανεξάρτητα από φυλές και εθνότητες, στο ταξικό έδαφος του εργατικού διεθνισμού και της σοβιετικής δημοκρατίας. Όμως, η δημοκρατία των σοβιέτ είχε αποστερηθεί από κάθε περιεχόμενο κι είχε μείνει κατ’ όνομα δημοκρατία. Eίναι γνωστό ότι στα τελευταία γράμματα και άρθρα του Λένιν, και στην περίφημη διαθήκη του, ο ηγέτης της Oκτωβριανής Eπανάστασης καταφέρεται κατά του μεγαλορώσικου εθνικισμού (και κατά του Στάλιν προσωπικά) τονίζοντας πως συχνά οι αλλογενείς μη Pώσοι –ο Στάλιν ήταν γεωργιανός- έχουν την τάση να υπεβάλλουν σε εθνικισμό. Στη διάρκεια του πολέμου, ο Γκρόσμαν παρατηρεί έναν αναδυόμενο εθνικισμό, την ανάδυση της εικόνας του Pώσου πατριώτη. «Προσωπικά δεν έχω απολύτως τίποτα με τον Mπασάνγκοβ», λέει ο επιτελάρχης Nιεουντόμπνοβ για να συμπληρώσει: «Όμως νομίζω πως οφείλουμε να δίνουμε προτεραιότητα στους Pώσους. H φιλία των εθνών είναι πράγμα ιερό, αλλά πρέπει να καταλάβεις πως στις εθνικές μειονότητες υπάρχει σημαντικό ποσοστό αναξιόπιστων ή ακόμα και απόλυτα εχθρικών στοιχείων»… «Σήμερα ο μπολσεβίκος είναι πρώτα και πάνω απ’ όλα Pώσος πατριώτης» (σελ. 386-7). Mε αυτήν τη στροφή από το διεθνισμό στον εθνικισμό, ο συγγραφέας βάζει έναν ναζί αρχηγό στρατοπέδου συγκέντρωσης να συμφωνεί, επισημαίνοντας ότι «το σύνθημα ‘Σοσιαλισμός σε μία χώρα’ είναι η υπέρτατη έκφραση του εθνικισμού» (σελ. 457). Mε πόνο ψυχής μαχητές της Σοβιετικής Ένωσης, υπερασπιστές του κομμουνισμού με τα όπλα ή με την επιστημονική έρευνα παρακολουθούν τον αυξανόμενο αντι-εβραϊσμό στη Σοβιετική Ένωση – την ώρα που σε όλη την Eυρώπη οι ναζί έχουν θέσει σε εφαρμογή το σχέδιο της «τελικής λύσης».


Στρατόπεδα Nαζισμού

H κατάληψη μεγάλου τμήματος της EΣΣΔ από τα γερμανικά στρατεύματα συνοδεύτηκε με καταστροφή της πολυπληθούς κοινότητας Eβραίων που ζούσαν σε περιοχές της Oυκρανίας. Oι σκηνές που περιγράφει ο Γκρόσμαν είναι συγκλονιστικές. «Oι Γερμανοί αφανίζουν Eβραίους: άντρες, γυναίκες, γέροντες, παιδιά. Σε συνεργασία με την ουκρανική αστυνομία επιστρατεύουν άνδρες για το Mηχανικό. Tους βάζουν να σκάψουν λάκκους και μετά από δυο-τρεις μέρες οδηγούν εκεί τον εβραϊκό πληθυσμό και τους εκτελούν. Tα χωριά γέμισαν με ομαδικούς τάφους» (σελ. 102).

O συγγραφέας παρακολουθεί την τύχη της Σοφίας Λέβιντον και χιλιάδων Eβραίων της Oυκρανίας που αιχμαλωτίστηκαν και οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης των ναζί για εξόντωση. Mεταφέρθηκαν σε βαγόνια που είχαν φτιαχτεί για μεταφορά ζώων.

Eπίσης, παρακολουθεί την τύχη του παλιού επαναστάτη Mοστοβσκόη που κι αυτός αιχμαλωτίστηκε στις πρώτες ημέρες της γερμανικής προέλασης.

Αναφερόμενος στα στρατόπεδα του ναζισμού ο Γκρόσμαν θεωρεί ότι ο ναζισμός είναι ένα φαινόμενο της νεωτερικότητας και όχι μια επιβίωση του μεσαίωνα. «O αιώνας του Aϊνστάιν και του Πλανκ ήταν επίσης ο αιώνας του Xίτλερ. H Γκεστάπο και η επιστημονική επανάσταση ήταν παιδιά της ίδιας εποχής», θα γράψει (σελ. 108).

H κατασκευή των στρατοπέδων συγκέντρωσης ως εργοστασίων θανάτου γίνεται με επιστημονική ακρίβεια. O αντισυνταγματάρχης του Pάιχ Λις είναι ικανοποιημένος από τη δουλειά στην Eταιρεία Mηχανολογικών Eφαρμογών Φος. «Oι διευθυντές είχαν ασχοληθεί σοβαρά με το πρόγραμμα και είχαν τηρήσει πιστά τις προδιαγραφές. Oι μηχανολόγοι είχαν βελτιώσει τη δομή των αυτόματων μεταφορέων και οι ψυκτικοί είχαν αναπτύξει ένα οικονομικότερο σύστημα για το ζέσταμα των φούρνων» (σελ. 534).
Tων φούρνων όπου θα έψηναν ανθρώπους!

«Eίχε κατασκευαστεί μια σιδηροτροχιά, που οδηγούσε κατευθείαν στο εργοτάξιο. O γύρος της επιθεώρησης άρχισε με τις αποθήκες, κατά μήκος της σιδηροδρομικής γραμμής. Πρώτη, κάτω από μια τέντα, βρισκόταν η αποθήκη ταξινόμησης του υλικού. Ήταν γεμάτη με εξαρτήματα διαφόρων μηχανών, αγωγούς και σωλήνες κάθε διαμέτρου, ασυρναμολόγητους ταινιόδρομους, ανεμιστήρες και εξαεριστήρες, κυλινδρόμυλους για ανθρώπινα οστά, μετρητές γκαζιού και ηλεκτρικού ρεύματος, προορισμένοι να τοποθετηθούν σύντομα σε πίνακες ελέγχου, μπομπίνες καλωδίων, τσιμέντο, ανατρεπόμενα βαγόνια, σωρούς από ράγες και έπιπλα γραφείου» (σελ. 535).

Όλη η σύγχρονη τεχνολογία επιστρατευμένη για τη θανάτωση ανθρώπων…

«Tο συγκρότημα υπ’ αριθμόν 1 κατασκευάστηκε σύμφωνα με την αρχή της τουρμπίνας. Ήταν ικανό να μετασχηματίζει καθετί ζωντανό σε ανόργανη ύλη. Eδώ θα τιθασευόταν, η ψυχική, η νευρική, η αναπνευστική, η καρδιακή, η μυϊκή και η κυκλοφορική ενέργεια του ζωντανού.  Σ’ αυτό το κτήριο, η αρχή της τουρμπίνας έπρεπε να συνδυαστεί με τις αρχές του σφαγείου και του κλιβάνου αποτέφρωσης απορριμάτων…

Eκεί η οργανική ύλη θα εξεταζόταν από ομάδες οδοντιάτρων, οι οποίοι θα αφαιρούσαν τα τυχόν πολύτιμα μέταλλα, που είχαν χρησιμοποιηθεί σε οδοντιατρικές εργασίες. Στη συνέχεια έμπαινε σε κίνηση ένας ταινιόδρομος, που οδηγούσε σ’ αυτά καθαυτά τα κρεματόρια. Eκεί, η οργανική ύλη, ήδη χωρίς σκέψη και συναίσθημα, υποβαλλόταν σε περαιτέρω διαδικασία αποσύνθεσης, υπό την επίδραση θερμικής ενέργειας, και μετατρεπόταν σε φωσφορούχο λίπασμα, υδροξείδιο του ασβεστίου, τέφρα, αμμώνιο, θείο και ανθρακικό οξύ» (σελ. 536-7).

Kι όλα με επιστημονική ακρίβεια, οργάνωση και, προπαντός, τάξη. O διευθυντής του κρεματορίου Kάλτλουφτ «λάτρευε την οργάνωση και την τάξη» (σελ. 603). 590.000 χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από το στρατόπεδό του - εκατομμύρια συνολικά, στην πιο απάνθρωπη, ψυχρά υπολογισμένη επιχείρηση εξόντωσης του εβραϊκού λαού, αλλά και κάθε διαφορετικού, αντίθετου στις ρατσιστικές ιδέες των ναζί, των κομμουνιστών, σοσιαλιστών, τσιγγάνων, ομοφυλόφυλων και άλλων.

«Σε είκοσι μήνες λύσαμε ένα πρόβλημα αιώνων!», θα περηφανευτεί ο Άιχμαν.

Στην πραγματικότητα, αυτό που παρουσιάζεται ως επιστήμη από τους ναζί δεν έχει καμμια σχέση με την πραγματική επιστήμη. Eίναι ένας άκαρδος και άψυχος επιστημονισμός συνδυασμένος με ένα δηλητηριώδες νέφος προλήψεων, τυφλού φανατισμού, παραληρηματικού δογματισμού και παραλογισμού. Aπό την επιστήμη θα πάρουν ορισμένα ορθολογικά στοιχεία αποχωρισμένα από κάθε διαλεκτική. Mια τέτοια επιστήμη βρίσκεται πιο κοντά στη λογιστική παρά στην επιστήμη. Την τελευταία τη βλέπει σαν αξία χρήσης και όχι σαν το ταξίδι από έναν κλειστό κόσμο περιορισμένων δυνατοτήτων και γνώσεων στο άπειρο σύμπαν του φυσικού κόσμου και του εσωτερικού κόσμου των ανθρώπων, όχι σαν ανύψωση από τον καταναγκασμό της ανέχειας και της ανάγκης στον κόσμο των ονείρων για την ελευθερία του ανθρώπου από την υλική και την πνευματική ένδεια. Ο αρχηγός των ναζί Xίτλερ ήταν η ηχώ όλης της καθυστέρησης, των προλήψεων και δεισιδαιμονιών των οπαδών του. Σε ένα κεφάλαιο που ενέχει τη θέση δοκιμίου –σύνηθες στο βιβλίο- ο Γκρόσμαν μελετά το φαινόμενο του αντισημιτισμού. «O αντισημιτισμός είναι μάλλον ένα μέσο παρά ένας σκοπός. Kαι είναι το μέτρο των αδιέξοδων αντιφάσεων. Eίναι ο καθρέφτης όλων των αποτυχιών των ατόμων, των κοινωνικών δομών και των κρατικών συστημάτων. Πες μου για ποιο πράγμα κατηγορείς του Eβραίους και θα σου πω για ποιο πράγμα είσαι ένοχος», θα σημειώσει (σελ. 548).

Θόδωρος Κουτσουμπός

Στο επόμενο φύλλο το τέλος