ΤΟ CARMEN SAECULARE ΤΗΣ ΖΙΖΗΣ ΜΑΚΡΗ

Ύφαινε, υφάντρα του ανέμου...

Με το υφάδι του χρόνου, με τη ψηφίδα της λάμψης, με το χρόνο της Ιστορίας, με τις λάμψεις της Φύσης, η Ζιζή Μακρή (ΖΜ) συνθέτει το εικαστικό της Όραμα, το δικό της Carmen Saeculare.

Όπως και στο ποίημα του Σολωμού, έτσι και στις εικόνες σε υφαντό, σε ψηφιδωτό, σε χαρακτικό της ΖΜ Φύση και Ιστορία συν-υφαίνονται: η Φύση υφαίνει την Ιστορία των ανθρώπων και τα πάθη των ανθρώπων υφαίνουν με την Ιστορία τους τον μέγαν ιστόν της Φύσης, λεπτόν και περίμετρον, σαν τον πέπλο της Πηνελόπης, με πανουργία του Λόγου, πένθος για τον Λαέρτη και τους αδικοχαμένους κι ακλόνητη προσδοκία για την Επιστροφή του περιπλανώμενου Οδυσσέα.

Ύφαινε, υφάντρα του ανέμου, ψιθυρίζει στην Ιστορία κι ο Τζόϋς στον δικό του Οδυσσέα.

Όπως κι ο Σολωμός, έτσι κι η ΖΜ έχει αφετηρία μια χαμένη επανάσταση. Το δικό της ‘21 είναι η επαναστατική αντιφασιστική αντίσταση. Το δικό της  Μεσολόγγι, ο Γράμμος. Στους αδικοχαμένους επαναστάτες του θα αφιερώσει τα πρώτα της πυρετώδη χαρακτικά πάνω σε ποιήματα του Eluard το 1949. Αλλά, όπως κι ο ποιητής του Carmen Saeculare, δεν θα αφήσει κι αυτή το όραμα της καθολικής ανθρώπινης χειραφέτησης να καταποντιστεί στο ανοιχτό τραύμα της Ιστορίας. Θα το αναζητήσει παντού και θα το εικονίσει να αψηφά κάθε καταστροφή μέσα στη Φύση και την Ιστορία, να αντιστέκεται και στον ίδιο τον Θάνατο, να διεκδικεί τη Ζωή, το μέλλον. Από τα βουνά των ανταρτών στους τόπους της πολιτικής εξορίας και στις φυλακές -όπου τα συγκλονιστικά χαρακτικά της αποδείχνουν ότι η Ιστορία δεν γράφεται μόνον από τους νικητές- κι από ‘κει στην περιπλάνηση σε πρωτόγνωρους κόσμους μέχρι τις μέρες μας, μέχρι τους δρόμους της Γένοβας του Κάρλο Τζουλιάνι και τη πυρπολούμενη Βαγδάτη. Μια φράση της συνοψίζει τα πάντα: «Η τέχνη, για μένα, είναι το πρόβλημα της ελευθερίας και η λύση του».

Δεν είναι τυχαίο ότι, όπως και στο σολωμικό Carmen Saeculare, έτσι και στο έργο της ΖΜ δεσπόζει η εμβληματική μορφή του Δέντρου που υψώνεται ορμητικά, στην δική του έφοδο στον ουρανό, αψηφώντας τα πάντα, αδάμαστο. Δεν είναι χόρτο ταπεινό, χαμόδεντρο δεν είναι. Είναι το ίδιο το Δέντρο της Ζωής.

Το ψηλό δεντρ’ ολόκληρο κι’ ηχολογά κι’ αστράφτει
Μ’ όλους της τέχνης τους ηχούς, με τ’ ουρανού τα φώτα

Σαστίζ’ η γή κι’ η θάλασσα κι’ ο ουρανός το τέρας,
Το μέγα πολυκάντηλο μες στο ναό της φύσης


Το Δέντρο δεν είναι απλώς αγαπημένο εικαστικό μοτίβο της ΖΜ ή σύμβολο παρμένο από τη Φύση για να παραπέμπει σε ένα σταθερό ιστορικό σημαινόμενο. Δεν είναι μόνον αλληγορία που καταγράφει τους σπασμούς της Ιστορίας πάνω στο πάσχον σώμα της Φύσης, σε μια ανοιχτή αφήγηση. Η ΖΜ απελευθερώνει το Δέντρο της από αναπαραστατικά κι αφηγηματικά στοιχεία, αντιδιαστέλλοντας, όπως θα έλεγε ο Deleuze, την Figure, τη Μορφή του Δέντρου, από το figuratif, το αναπαραστατικό. Σ’ αυτή την αντιδιαστολή έγκειται ο πέρα από σχολές μοντερνισμός της ΖΜ.

Το Μοντέρνο στη Τέχνη αναζητάει, κατά τη περίφημη ρήση του Klee, όχι να αναπαραστήσει το ορατό αλλά να κάνει ορατό το αόρατο - ή με τα λόγια πάλι του Deleuze, Peindre des forces, να ζωγραφίσει δυνάμεις. Το Δέντρο της ΖΜ δεν είναι η μηχανική αναπαράσταση του εξωτερικού φυσικού αντικειμένου: κάνει ορατές τις δυνάμεις που το συναρπάζουν, που το ξεσηκώνουν, τις δυνάμεις που το απειλούν και στις οποίες αντιστέκεται, τις δυνάμεις της καταστροφής και της Ζωής που το στρέφουν hors de soi, εκτός εαυτού, προς τα Έξω.

Ο M. Foucault, στο περίφημο δοκίμιο για τον Blanchot, είχε μιλήσει για την σκέψη του Έξω, την pensée du dehors, σαν γνώρισμα του Μοντέρνου μετά τον Hölderlin και τον Sade. Για τον Φουκώ, όμως, το Έξω είναι ο κενός χώρος που κάνει ορατό το τέλος των δυνατοτήτων του υποκειμένου και που υποδέχεται τη διασπορά του, την αφάνισή του. Αντιθέτως, στο εικαστικό όραμα της ΖΜ το Έξω είναι η γενεσιουργός δύναμη της υποκειμενικότητας, οι ίδιοι οι όροι ύπαρξης κι η δυναμική της ζωής. Βρίσκεται κοντά στον Enrique Dussel, τον λατινοαμερικάνο φιλόσοφο της Απελευθέρωσης, που τονίζει ότι η ζωή στην οντολογική προτεραιότητά της ως «ζωντανή εργασία του ζωντανού σώματος» βρίσκεται Έξω από την ολότητα των προσδιορισμών του κεφαλαίου που την υποτάσουν στην νεκρή εργασία, στην αξιακή σχέση μέσα στον καπιταλισμό. Είναι αυτή η ολότητα που κατακερματίζει την ανθρώπινη ζωή. Η κίνηση hors de soi που επιτελεί η τέχνη της ΖΜ είναι στροφή προς τα Έξω, έξω από το κλοιό, προς τις δυνάμεις της Ζωής που διεκδικούν την απελευθέρωσή τους. Γι αυτό κι αυτή η ευαίσθητη λάτρις της Φύσης, στα βιομηχανικά της τοπεία, εικονίζοντας λ.χ τις πετρελαιοπηγές του Μπακού, κατορθώνει να κάνει ορατές τις δυνάμεις που ο Μαρξ ονόμαζε «παραγωγικές», έξω από τα κλισέ των εγχειριδίων και του τεχνολογικού ντετερμινισμού: σαν κοινωνικές δυνάμεις μετασχηματισμού της ζωής.

Πώς η Τέχνη της ΖΜ συλλαμβάνει τις αόρατες δυνάμεις της ζωής και τις κάνει ορατές; Δεν επιχειρεί να τις αναπαραστήσει ούτε να τις συμβολίσει. Μέσα από την δική της εικαστική λογική φανερώνει την ενέργειά τους, την εν-έργω-ποίηση των δυνατοτήτων τους. Η αρχική οπτική εμπειρία καταγράφει το Όλο ως στιγμή με γραμμές που αφήνουν την κυρίαρχη λευκότητα του Έξω να εισβάλλει και να διεισδύει παντού. Στη συνέχεια το Όλο αναλύεται στα καθέκαστα, στα λεπτότατα νήματά του, στις ψηφίδες του, μέχρι να αναφανούν οι αντιφάσεις τους (λχ. η αυστηρά ευθύγραμμη γεωμετρία του εγκλεισμού και το καμπυλόμορφο Δέντρο της Ελευθερίας στη Φυλακή, η σκληρή αντίθεση πράσινου/ μαύρου στην ίδια σειρά ή κόκκινου/μαύρου στις εικόνες του Μπακού). Γραμμές και χρώματα χαράζουν τα όρια, το περίγραμμα, ως αλληλοκαθορισμό αντιθέτων σε διαρκή αλληλοδιείσδυση. Τα όρια έτσι παύουν να είναι στατικά, η μορφή ανοίγει προς τα Έξω, με ένα περίγραμμα χωρίς περίγραμμα, ανοιχτό προς το άνευ ορίων άνευ όρων. Συνυφαίνοντας τελικά όλα τα νήματα, η υφάντρα αυτή του αόρατου κάνει ορατό ξανά το δυναμικό Όλο να σφύζει από ζωή. Cosí la Metafísica é fata Física, θα έλεγε ο Σολωμός. Το θαύμα του Carmen Saeculare  επαναλαμβάνεται
                         

Κι’ αρμόζουν διάφορο το φώς χίλιες χιλιάδες άστρα
Χίλιες χιλιάδες άσματα μιλούν και κάνουν ένα


Ύφαινε άστρα κι άσματα, ύφαινε, υφάντρα του ανέμου!

Σάββας Μιχαήλ
                                                                                                                                  3 και 4 Σεπτεμβρίου 2003