Για τη φτώχεια, τη φιλανθρωπία, το σοσιαλισμό

Oscar Wilde*

Για τη φτώχεια, τη φιλανθρωπία, το σοσιαλισμό

To κύριο κέρδος που θα προέκυπτε από την επικράτηση του Σοσιαλισμού θα ήταν, χωρίς την παραμικρή αμφιβολία, το γεγονός ότι ο Σοσιαλισμός θα μας ανακούφιζε από την εξευτελιστική και φοβερή υποχρέωση να ζούμε για τους άλλους που, όπως έχουν τώρα τα πράγματα, βαραίνει σχεδόν όλους μας. Θάλεγα, μάλιστα, πως κανείς σχεδόν δε γλυτώνει.

Κατά καιρούς, στη διάρκεια του αιώνα, ένας μεγάλο επιστήμονας, όπως ο Darwin· ένας μεγάλος ποιητής όπως ο Keats· ένας θαυμάσιος κριτικός όπως ο M. Renan· ένας εξαίσιος καλλιτέχνης όπως ο Flaubert, μπόρεσε ν’ απομονωθεί, να μείνει μακριά απ’ τις κραυγαλέες απαιτήσεις των άλλων, να σταθεί, «κάτω απ’ το καταφύγιο του τοίχου», όπως λέει ο Πλάτων, κι έτσι να μπορέσει να κάνει τέλειο αυτό που βρισκόταν μέσα του, προς δικό του ασύγκριτο όφελος, και προς το ασύγκριτο κι αιώνιο όφελος του κόσμου όλου. Αυτές, όμως, είναι εξαιρέσεις. Οι πιο πολλοί από τους ανθρώπους χαλούν τις ζωές τους από έναν αρρωστημένο κι υπερβολικό αλτρουισμό – υποχρεώνονται, θαλεγα, να τις χαλάσουν. Βρίσκονται περιτριγυρισμένοι από φριχτή φτώχεια, φριχτή ασχήμια, φριχτή πείνα. Είν’ αναπόφευκτο να επηρεασθούν βαθειά απ’ όλα αυτά. Στον άνθρωπο τα αισθήματα ξυπνούν πιο γρήγορα απ’ την εξυπνάδα· κι όπως παρατήρησα πρόσφατα σ’ ένα άρθρο μου για το ρόλο της κριτικής, είναι πολύ πιο εύκολο να νοιώσεις συμπόνια για τον πόνο παρά να νοιώσεις συμπόνια για τη σκέψη. Σαν επακόλουθο με αξιοθαύμαστους, αν κι απολύτως λανθασμένους σκοπούς, πολύ σοβαρά και πολύ συναισθηματικά ξεκινούν να διορθώσουν τα όσα άδικα βλέπουνε γύρω τους. Όμως τα φάρμακα κι οι γιατρειές τους δε θεραπεύουν την αρρώστια: απλώς την παρατείνουν. Στην πραγματικότητα, τα φάρμακα κι οι γιατρειές τους είναι μέρος της ίδιας της αρρώστιας.

Προσπαθούν να λύσουν το πρόβλημα τής φτώχειας, παραδείγματος χάριν, κρατώντας τους φτωχούς στη ζωή· ή, στην περίπτωση μιας πολύ προχωρημένης σχολής, διασκεδάζοντας τους φτωχούς.

Μα αυτή δεν είναι λύση· είναι επιδείνωση του προβλήματος. Ο σωστός σκοπός θα είναι να γίνει προσπάθεια να κτισθεί η κοινωνία πάνω σε μια τέτοια βάση που η φτώχεια να είναι αδύνατη. Κι οι αλτρουϊστικές αξίες έχουν στην πραγματικότητα εμποδίσει την πραγματοποίηση αυτού του σκοπού. Όπως ακριβώς οι χειρότεροι ιδιοκτήτες σκλάβων ήσαν εκείνοι που υπήρξαν καλοί με τους σκλάβους τους, εμποδίζοντας έτσι τη φρίκη του συστήματος να γίνει αντιληπτή απ’ αυτούς ακριβώς που υπέφεραν απ’ αυτό, και να τη συλλάβουν εκείνοι που την έβλεπαν να ισχύει, έτσι, και στην τωρινή κατάσταση στην Αγγλία, εκείνοι που κάνουν το μεγαλύτερο κακό είναι εκείνοι που προσπαθούν να κάνουν το μεγαλύτερο καλό· και τελικά έχομε την περίπτωση ανθρώπων που πράγματι έχουν μελετήσει το πρόβλημα και γνωρίζουν τη ζωή των φτωχών –άνθρωποι μορφωμένοι που ζουν στην Ανατολική Άκρη- να βγαίνουν και να ικετεύουν την κοινωνία να συγκρατήσει τις αλτρουϊστικές της παρορμήσεις φιλευσπλαχνίας, φιλανθρωπίας, και λοιπά παρόμοια. Το κάνουν αυτό γιατί πιστεύουν πως μια τέτοια φιλευσπλαχνία εκφυλίζει κι εξευτελίζει. Έχουν απόλυτο δίκιο. Η φιλευσπλαχνία γεννάει ένα πλήθος από αμαρτίες.

Πρέπει να ειπωθεί κι αυτό. Είναι ανήθικο να χρησιμοποιείται η ατομική ιδιοκτησία για να επουλωθούν τα φοβερά κακά που δημιουργεί αυτός ο ίδιος ο θεσμός της ιδιοκτησίας. Είναι και ανήθικο και άδικο.

Στο Σοσιαλισμό όλα αυτά, φυσικά, θα αλλάξουν. Κανείς δε θα ζει σε βρώμικες τρώγλες, δε θα φοράει βρωμερά κουρέλια, δε θα μεγαλώνει αρρωστιάρικα, πεινασμένα παιδιά μέσα σε ασύλληπτα φρικιαστικά σπίτια, δρόμους και δωμάτια.1 Η ασφάλεια τής κοινωνίας δε θα εξαρτάται, όπως γίνεται τώρα, από τον καιρό. Αν έρθει παγωνιά δε θάχομε αμέσως καμμιά εκατοστή χιλιάδες ανθρώπους χωρίς δουλειά, να σέρνουν τα πόδια τους στους δρόμους σε μια κατάσταση απερίγραπτης κατάντιας, ή να κλαίγονται στο γείτονα για ελεημοσύνη, ή να σπρώχνονται στις πόρτες σιχαμερών σπιτιών για φτωχούς, μήπως και καταφέρουν κι εξοικονομήσουν κάνα κομμάτι ψωμί ή κάποιο βρώμικο κρεβάτι για τη νύχτα. Το κάθε μέλος της κοινωνίας θα έχει μερίδιο από τη γενική ευημερία κι ευτυχία, κι αν έρθει παγωνιά κανενός η μοίρα δε θα αλλάξει.

Απ’ την άλλη, ο Σοσιαλισμός θ’ αξίζει απλώς και μόνο γιατί θα οδηγήσει στην Ατομικότητα.

Ο Σοσιαλισμός, ο Κομμουνισμός ή όπως αλλιώς διαλέξει να τον ονομάσει κανείς, μετατρέποντας την ατομική ιδιοκτησία σε δημόσια περιουσία, και αντικαθιστώντας τον ανταγωνισμό με τη συνεργασία, θα αποκαταστήσει την κοινωνία στη σωστή της κατάσταση ενός απόλυτα υγιούς οργανισμού, και θα εξασφαλίσει την υλική αυτάρκεια κάθε μέλους της κοινότητας. Θα δώσει, θα ‘λεγα, στη ζωή τη σωστή της βάση και το σωστό της περιβάλλον. Αλλά, για την πλήρη εξέλιξη της Ζωής στο ύψιστο σημείο της τελείωσής της, κάτι περισσότερο χρειάζεται. Αυτό που χρειάζεται είναι η Ατομικότητα. Αν ο Σοσιαλισμός γίνει Απολυταρχικός· αν γίνουν Κυβερνήσεις με δύναμη πολιτική· αν, με μια λέξη, πρόκειται να έχομε Βιομηχανικές Τυραννίες, τότε η τελική μοίρα του ανθρώπου θα είναι χειρότερη απ’ την πρώτη. Όπως έχουν τώρα τα πράγματα, σαν αποτέλεσμα της ύπαρξης τής ατομικής ιδιοκτησίας, πολλοί άνθρωποι μπορούν ν’ αναπτύξουν έναν πολύ περιορισμένο βαθμό Ατομικότητας. Ή δεν έχουν ανάγκη να εργάζονται για να ζήσουν, ή έχουν τη δυνατότητα να διαλέξουν το πεδίο της δράσης που τους ταιριάζει πραγματικά, και τους δίνει ευχαρίστηση. Αυτοί είναι οι ποιητές, οι φιλόσοφοι, οι άνθρωποι της επιστήμης, οι άνθρωποι της κουλτούρας – με μια λέξη, οι αληθινοί άνθρωποι, οι άνθρωποι που έχουν εκπληρώσει τον εαυτό τους και που σ’ αυτούς η Ανθρωπότητα κερδίζει μια μερική εκπλήρωση η ίδια. Απ’ την άλλη, υπάρχει ένας πολύ μεγάλος αριθμός ανθρώπων που, μη έχοντας τη δική τους περιουσία και ζώντας πάντα στο χείλος της λιμοκτονίας, αναγκάζονται να κάνουν τη δουλειά ζώων που κουβαλούν βάρη, να κάνουν δουλειές απόλυτα άσχετες με τους ίδιους, και στις οποίες σπρώχνονται από την καθοριστική, παράλογη, ταπεινωτική Τυραννία της στέρησης. Αυτοί είναι οι φτωχοί· και σ’ αυτούς δεν υπάρχουν ωραίοι τρόποι, ή γοητεία ομιλίας, ή πολιτισμός, ή κουλτούρα, ή εκλέπτυνση στις απολαύσεις, ή χαρά της ζωής. Από τη συγκεντρωμένη τους δύναμη η Ανθρωπότητα κερδίζει πολλά σε υλική ευημερία. Κερδίζει όμως μόνο το υλικό κέρδος, κι ο άνθρωπος ο φτωχός ο ίδιος, μόνος του, δεν έχει καμμιά απολύτως σημασία. Δεν είναι παρά το απειροελάχιστο μόριο μιας δύναμης που, όχι μόνο δεν τον λογαριάζει, μα τον συνθλίβει κι από πάνω: μάλιστα, τον προτιμάει έτσι, μια και στην κατάσταση αυτή είναι πολύ πιο υπάκοος.

Φυσικά θα μπορούσε να πει κανείς πως η Ατομικότητα που γεννιέται κάτω από συνθήκες ατομικής ιδιοκτησίας δεν είναι πάντα, ή ακόμα και κατά κανόνα, πολύ καλής ή εξαιρετικής ποιότητας, κι ότι οι φτωχοί, αν δεν έχουν γοητεία και κουλτούρα, έχουν ωστόσο πολλές αρετές. Και οι δύο αυτές δηλώσεις θάλεγα πως είναι απόλυτα σωστές. Η ιδιοκτησία πολύ συχνά εξαχρειώνει τον ιδιοκτήτη, κι αυτή, φυσικά, είναι μία από τις αιτίες που ο Σοσιαλισμός θέλει να την καταργήσει. Θα μπορούσε ακόμα να πει κανείς, πως η ιδιοκτησία είναι, σε τελευταία ανάλυση, μπελάς.

Δεν πάνε πολλά χρόνια που ορισμένοι άνθρωποι άρχισαν να γυρνούν ολόκληρη τη χώρα κηρύσσοντας πως η ιδιοκτησία έχει καθήκοντα. Τόλεγαν τόσο συχνά και τόσο επίμονα που, τελικά, άρχισε και η Εκκλησία να το λέει. Το ακούει κανείς τώρα από κάθε άμβωνα. Είναι πέρα για πέρα αληθινό. Η ιδιοκτησία όχι μόνο έχει καθήκοντα, αλλά και έχει και τόσα πολλά που η ύπαρξή της καταντάει σκέτος μπελάς. Προϋποθέτει ατέλειωτες αξιώσεις στο χρόνο σου, ατέλειωτη απασχόληση με υποθέσεις και δουλειές, ατέλειωτες σκοτούρες και τρεχάματα. Αν η ιδιοκτησία είχε μόνο απολαύσεις, θα μπορούσαμε να την ανεχθούμε· όμως τα καθήκοντα κι οι υποχρεώσεις της την κάνουν αφόρητη. Για το καλό των πλουσίων πρέπει να την ξεφορτωθούμε. Όσο για τις αρετές των φτωχών, αυτές είν’ εύκολο να τις παραδεχτεί κανείς, κι επίσης εύκολο να τις οικτίρει. Συχνά ακούμε να μας λεν’ πως οι φτωχοί είναι ευγνώμονες για τη φιλανθρωπία που δέχονται. Μερικοί είναι, δε χωράει συζήτηση, όμως οι καλλίτεροι ανάμεσά τους δεν είναι. Είναι αχάριστοι, δυσαρεστημένοι, ανυπόμονοι, επαναστατημένοι. Κι έχουν απόλυτο δίκιο να είναι. Νοιώθουν πως η φιλανθρωπία είναι ένας γελοιωδώς λανθασμένος τρόπος μερικής αποκατάστασης, μια συναισθηματική δωρεά, ένα επίδομα ανεργίας που συνήθως οδηγεί σε μια αναιδέστατη προσπάθεια εκ μέρους του αισθηματία να επέμβει σαν Τύραννος στις προσωπικές ζωές τους. Γιατί θάπρεπε να είναι ευγνώμονες για τα ψίχουλα που πέφτουν απ’ το τραπέζι του πλούσιου; Θάπρεπε να κάθονται κι εκείνοι εκεί, να αρχίζουν να το ξέρουν.

Όσο για το ότι είναι δυσαρεστημένοι, ένας άνθρωπος που δεν θα ήταν δυσαρεστημένος να ζει σε τέτοιες τρώγλες, σε τέτοια μιζέρια, σε τέτοιο χαμηλό επίπεδο ζωής, θα ήταν ένα τέλειο κτήνος. Η ανυπακοή, στα μάτια όποιου έχει διαβάσει ιστορία, είναι η προπατορική αρετή του ανθρώπου. Από την ανυπακοή γεννήθηκε η πρόοδος, από την ανυπακοή και την επανάσταση.

[* το απόσπασμα έχει παρθεί από το βιβλίο H Ψυχή του Aνθρώπου στο Σοσιαλισμό μετάφραση Oλυμπία Kαράγιωργα, εκδ. Σοκόλη, Aθήνα 2008

O μεγάλος ιρλανδός συγγραφέας, ποιητής και κριτικός Όσκαρ Oυάιλντ (1854 – 1900) καυτηρίασε όσο κανένας άλλος την υποκριτική ηθική και το ψεύδος της βικτωριανής Aγγλίας, αλλά και του καπιταλισμού συνολικά.]

 Νέα Προοπτική τεύχος#548# Σάββατο 20 Απριλίου 2013