ΜΑΥΡΟΣ ΟΥΡΑΝΟΣ, ΜΑΥΡΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

ΜΑΥΡΟΣ ΟΥΡΑΝΟΣ, ΜΑΥΡΗ ΘΑΛΑΣΣΑ

Izzet Celasin, Μαύρος Ουρανός, Μαύρη Θάλασσα, εκδόσεις Πόλις, μετάφραση Κρυστάλλη Γλυνιαδάκη, Αθήνα 2011


Εκείνη την ημέρα όμως, το πιο παράξενο δεν ήταν η πλήρης απουσία αυτοκινήτων, αλλά η ατέλειωτη στρατιά των ανθρώπων που συνέρρεαν στην πλατεία απ' όλους τους γύρω δρόμους. Και εδώ, και σε πολλές άλλες γειτονιές, η Κωνσταντινούπολη ετοιμαζόταν να γιορτάσει την Πρωτομαγιά. Κανείς μας δεν είχε ξαναπάει σε πορεία της Πρωτομαγιάς. Είχαμε ακούσει ότι η αστυνομία θα έκλεινε τους δρόμους στο κέντρο της πόλης και θα συλλάμβανε όποιον βρισκόταν εκεί. Η ιδέα πως μπορούσαν να μας συλλάβουν στα οδοφράγματα μας ερέθιζε και μας άγχωνε ταυτόχρονα, μας έκανε να πάμε τρεχάτοι ως την πλατεία Σαρατσχανέ γελώντας και φωνάζοντας. Ήταν το σημείο συνάντησης στην εδώ πλευρά της πόλης· από εδώ θα ξεκινούσαμε όλοι μαζί για την πλατεία Ταξίμ. Το ίδιο θα συνέβαινε και σε πέντε-έξι άλλες πορείες από άλλες πλευρές. Τα συνδικάτα έλεγαν ότι θα ήταν η μεγαλύτερη πρωτομαγιάτικη διαδήλωση στην Ιστορία. Οι εκδότες των εφημερίδων της μπουρζουαζίας την είχαν καταδικάσει ως "πρόβα επανάστασης" και καλούσαν την αστυνομία να εμποδίσει την κατάληψη της πόλης από τους Κόκκινους! ”

Ο Δρυς (ψευδώνυμο του πρωταγωνιστή μας) περιγράφει την πρωτομαγιά του 1977 στην Κωνσταντινούπολη. Χαρακτηρίζει την πορεία σαν ένα γίγαντα. “ Ένας γίγαντας είχε ξυπνήσει, ανάδευε· και εγώ ήμουν ένα μόριο στο σώμα αυτού του γίγαντα και ήμουν ακατανίκητος. Και τι καλύτερο τώρα, από το να επιβεβαιωθούν οι χειρότεροι φόβοι των αστών και να πάρουμε την Πόλη, αυτή τη φορά όχι από τα χέρια των αδύναμων Βυζαντινών, αλλά από τα χέρια μιας βάναυσης, σάπιας και διεφθαρμένης εξουσίας".

Η πορεία συνέχιζε, καθυστερούσε λόγω αψιμαχιών ανάμεσα σε φιλοσοβιετικούς και μαοϊκούς για το ποιος έχει το δικαίωμα αναφοράς στη λέξη προλεταριάτο ή για το αν οι σπουδαστές θα πάρουν ή όχι μέρος στην διαδήλωση.

Τελικά έφτασε στην πλατεία Τάξιμ.

Τότε άρχισε το μακελειό. Ριπές από πολλά πολυβόλα από ταράτσες και γέμισαν οι δρόμοι νεκρούς. 34 νεκροί, 136 τραυματίες και 900 συλληφθέντες ήταν ο απολογισμός από την ματωμένη εκείνη Πρωτομαγιά του '77.

Όπως λέει και ο Δρυς τίποτα πια δεν θα ήταν το ίδιο, από δω και πέρα. Για μένα και την γενιά μου η εποχή της αθωότητας είχε παρέλθει.

Η τραγωδία αυτή άλλαξε την συνείδηση μικρών και μεγάλων, μαθητών και εργατών. Όλοι λίγο πολύ ενηλικιώθηκαν πολιτικά.

Το βιβλίο είναι το χρονικό της ιστορικής πορείας της Τουρκίας από την ματωμένη Πρωτομαγιά του '77 ως το πραξικόπημα του Κενάν Εβρέν το 1980, αλλά και η ιστορία ενηλικίωσης ενός αγοριού που θα μαγευτεί από την πολιτική, μια δυναμική γυναίκα την Ζουχάλ, και την επανάσταση. Έρωτας και επανάσταση με φόντο την πόλη που αγκαλιάζει τον Βόσπορο, την Κωνσταντινουπολη, τόπος συνθέσεων και αντιθέσεων, συνάντησης και σύγκρουσης. Εκτός από τον πρωταγωνιστή μας και την Ζουχάλ, σημαντικό ρόλο στο βιβλίο διαδραματίζουν και δυο άλλες γυναίκες. Βασικά το βιβλίο διέπεται από άρωμα γυναίκας. Οι δυο αυτές γυναίκες είναι η Σεμρά και η Αυφέρ. Η Σεμρά, αφοσιωμένη φίλη που κατανοεί τα πάντα και τα αντιμετωπίζει με χιούμορ. Η Αυφέρ, ένα κορίτσι ντροπαλό και προκλητικό συνάμα, κορίτσι της γειτονιάς, που μεγάλωσε ως δια μαγείας εν μια νυκτί, όπως όλα τα κορίτσια της ηλικίας της. Και η Ζουχάλ, δυναμική επαναστάτρια αντάρτισσα, η οποία του “συστήθηκε” λέγοντάς του με ήρεμη και λίγο κουρασμένη φωνή “Σήκω όρθιος σαν ανδρας” ενώ ταυτόχρονα πυροβολούσε αριστερά και δεξιά τους αστυνομικούς. Από εκείνη τη στιγμή η γυναίκα αυτή δε θα έβγαινε ποτέ από το μυαλό του, ούτε κι από την κάρδια του. Θα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό την συμπεριφορά και τη στάση ζωής του.

Δεν πρέπει να παρακάμψουμε τον Κεμάλ, φίλο της Ζουχάλ, ο οποίος γρήγορα βγήκε στη παρανομία. Είναι ο πρώτος που προειδοποιούσε τον Δρυ και τους υπόλοιπους ότι οι στρατηγοί ετοιμάζουν πραξικόπημα. Ο Δρυς θυμάται πολύ καλά, το βράδυ εκείνο του Αυγούστου 1980, όπου το καφενείο έμοιαζε μαγευτικό και τα πάντα ήταν τόσο γαλήνια, που δεν έδωσαν καμιά σημασία σε μια παρέα τριών νεαρών που πρόβαλε ξαφνικά μέσα στο σκοτάδι. Μόνο όταν αυτοί άρχισαν να φωνάζουν «Θάνατος στους κομμουνιστές!», η αίσθηση του κινδύνου πήρε την θέση της ειδυλλιακής ατμόσφαιρας. «Φασίστες!», φώναξαν. Και μάλιστα ένοπλοι, οι οποίοι τους ανάγκασαν να πέσουν κάτω βάζοντας τα όπλα στο πρόσωπο.

Ήταν η πρώτη φορά που ο Δρυς είχε έρθει αντιμέτωπος με κάποιον που απειλούσε να τον σκοτώσει, έναν τυχαίο άνθρωπο. Το μυαλό του αρνιόταν να χωνέψει ότι σαράντα μόνο χρόνια, μετά την μεγαλύτερη ντροπή της ανθρωπότητας (φέρνοντας στο μυαλό του τις ναζιστικές θηριωδίες και τις εκτελέσεις εν ψυχρώ), μπορούσε κάποιος να κάνει ακριβώς τα ίδια πράγματα.

Ο καιρός περνά. Έχει μπει για τα καλά ο Σεπτέμβρης, ο Δρυς αφηγείται: “Είχε συννεφιά. Μαύρα σύννεφα έτρεχαν πάνω από τον Βόσπορο. Ησυχία… σιωπή…. είχε κάτι το αλλόκοτα γαλήνιο αυτή απουσία ζωής. Και ξαφνικά, από μακριά ακούστηκαν σειρήνες και διάφορα αστυνομικά οχήματα διέσχισαν σαν σίφουνες την άσφαλτο. Ακουγόταν το εμβατήριο της σχολής Ευελπίδων και μετά από λίγο ακούστηκε έκτακτο ανακοινωθέν το όποιο έλεγε "Σήμερον 12 Σεπτεμβρίου του 1980 αί ένοπλαι δυνάμεις της χώρας ανέλαβαν τα καθήκοντα διακυβερνήσεως του τόπου κτλ".”

Στρατιωτικές περιπολίες, μαγαζιά κλειστά, η πόλη βουβή. Αλλά και συνθήματα για αντίσταση και επανάσταση. Φυλακίσεις, βασανιστήρια, έχοντας μάλιστα ως υπόβαθρο την φράση του αρχιπραξικοπηματία στρατηγού Κενάν Εβρέν στην τηλεόραση «Τι περιμένετε από μας ; Προτιμάτε να τους τρέφουμε αόριστον στην φυλακή ή να τους κρεμάσουμε μια και έξω;»

Η Ζουχάλ σκοτώθηκε παίρνοντας μαζί της αρκετά κτήνη της χούντας. Την κήδεψαν όπως της έπρεπε. Τα χρόνια πέρασαν, ο Δρυς παντρεύτηκε μα κανείς δεν μπορεί να ξεχάσει εκείνα τα πέντε χρόνια που η ζωή της Πόλης και όλης της Τουρκίας άλλαξε.

Το βιβλίο δεν τελειώνει με κάποια αισιόδοξη νότα. Ο αναγνώστης όμως θα μπει σε ένα ταξίδι όπου συναντιούνται ο έρωτας και η επανάσταση, εκεί όπου η νιότη από τα μαθητικά της χρόνια μπαίνει στα βάσανα που κληρονομούνται από τους μεγάλους, και γίνεται πρωταγωνίστρια όχι μόνο της ζωής της αλλά της Ζωής συνολικά. Η Κωνσταντινούπολη είναι το υπέροχο φόντο μέσα στο οποίο συμβαίνουν όλα αυτά. Τα σοκάκια της, οι γειτονιές της, οι πλατείες της, οι αγορές της, οι δρόμοι της, ιδιαίτερα η ιστορική Ταξίμ, δροσίζονται από τα νερά του Βοσπόρου.

Ανεξάρτητα από το τι σκέπτεται κανείς, το βιβλίο είναι ένα πολύ σημαντικό χρονικό που με ένα ιδιαίτερο λογοτεχνικό ύφος, παρουσιάζονται τα πιο σημαντικά γεγονότα της Πόλης και της Τουρκίας. Ας αφεθούμε να ξεναγηθούμε, να συγκινηθούμε και προπάντων να καταλάβουμε τι έγινε εκείνη την περίοδο από το '77 μέχρι '80, πως φτάσαμε ως τα σήμερα, και ποια είναι η προοπτική για το μέλλον.

Γιατί χωρίς ιστορική μνήμη δεν υπάρχει μέλλον!


Γ. Αντίκυρας



Νέα Προοπτική τεύχος#540# Σάββατο 22 Δεκεμβρίου 2012