ΕΠΙΛΕΓΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ: ΟΜΙΛΙΑ ΣΤΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ "ΕΠΙΛΕΓΟΝΤΑΣ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ, ΣΤΗ ΖΩΗ"

 

                       Επιλέγοντας την επιλογή

 

    Ομιλία στο Επιστημονικό Συνέδριο Επιλέγοντας ...στην Τέχνη, στη Ζωή

      της ΕταιρείαςΜελέτης Πολιτισμικής Ετερότητας,  Κέντρο Τεχνών- Πάρκο    

      Ελευθερίας,15 Νοεμβρίου 2013

 

 

       Η επιλογή σαν φενάκη

 

        Μήπως η επιλογή είναι φενάκη;

     Πώς να επιλέξεις σε  σε ένα κόσμο αποξένωσης, βουλιαγμένο στον βυθό ενός παγερού ωκεανού ψευδαισθήσεων, στην πεζή φαντασμαγορία του φετιχισμού της εμπορευματοποίησης των πάντων, της κατασκευής-καταστροφής-ανακατασκευής πλαστών επιθυμιών, σ' ένα κόσμο όπου οι σχέσεις ανάμεσα σε ανθρώπους μετατρέπονται σε σχέσεις ανάμεσα σε πράγματα, τον κόσμο του καπιταλισμού;

        Πώς να επιλέξεις όταν άλλοι άλλα για άλλους επιλέγουν;   Πώς να επιλέξεις  με όρους χειραγώγησης και τηλεχειραγώγησης; Πώς να επιλέξεις ελεύθερα σε  καθεστώς εθελοδουλίας;

       Πώς μπορείς να επιλέξεις σε κρίσιμες ώρες, σε καιρούς, μάλιστα,  μιας χωρίς προηγούμενο  κρίσης  όπως η τωρινή, τώρα ακριβώς που απαιτούνται από εσένα οι πιο  κρίσιμες επιλογές, πώς μπορείς τώρα να επιλέξεις, όταν οι Κυρίαρχοι του κόσμου τούτου σου λένε ότι άλλη επιλογή δεν υπάρχει από την αποδοχή  μίας και μόνης προκαθορισμένης “επιλογής”,  της δικιάς τους επιλογής; Όταν  μόνη  επιλογή που σου επιτρέπουν είναι η επιλογή της μη επιλογής, η αποδοχή της ίδιας της εξόντωσής σου; Όταν το μόνο που σε αφήνουν να ελπίζεις είναι – για να θυμηθούμε τον Spinoza- ένα  post mortem pretium servitutis[1], έναμετά θάνατον αντίτιμο για την δουλεία σου... Το τίποτα σαν επιβράβευση για την μη επιλογή της επαναστατικής ανατροπής όλων των σχέσεων που κάνουν τον άνθρωπο ένα όν ταπεινωμένο, υποδουλωμένο, εγκαταλειμμένο, περιφρονημένο[2]

       

   Η επιλογή της μη επιλογής

 

       Στους μνημονιακούς καιρούς μας, φαίνεται σαν να ακούγεται η ηχώ της δαιμονικής φωνής  από τα Διαψάλματα στο  Enten Eller( Είτε-Είτε), το  μέγα έργο του Soeren Kierkegaard : Κρεμαστείτε και θα το μετανιώσετε ΄ μην κρεμαστείτε και πάλι θα το μετανιώσετε ΄ είτε κρεμαστείτε είτε δεν κρεμαστείτε, θα το μετανιώσετε εξίσου ΄εάν κρεμαστείτε ή εάν δεν κρεμαστείτε, θα το μετανιώσετε και για το ένα και για το άλλο. Αυτό, κύριοι, είναι η σύνοψη της σοφίας της ζωής.[3]

          Φαίνεται σαν τρέλα; Μα η ίδια φωνή έχει προειδοποιήσει: γελάστε με τις τρέλες του κόσμου τούτου, θα το μετανιώσετε ΄ κλάψετε γι' αυτές, θα το μετανιώσετε επίσης ΄ είτε γελάσετε με τις τρέλες του κόσμου τούτου είτε κλάψετε γι' αυτές θα το μετανιώσετε εξίσου' εάν γελάσετε για τις τρέλες του κόσμου τούτου ή εάν κλάψετε γι' αυτές, θα μετανιώστε και για το ένα και για το άλλο.[4] 

      Η φωνή απευθύνεται σε σένα. Έρχεται από αλλού, από τον Άλλο, τον Τόπο κυριαρχίας του Μεγάλου  Άλλου. Προεικάζει την αποτυχία, σε προειδοποιεί, όπως έχει παρατηρηθεί[5],  και σε εκφοβίζει για τους κινδύνους, προεξοφλεί την απογοήτευση που σε περιμένει ό,τι κι αν επιλέξεις  κι ακόμα σε καλεί σε στάση αδιαφορίας. Κάθε εναλλακτική αφανίζεται καθώς ισοπεδώνεται κάθε διαφορά μεταξύ τους  και εκχυδαΐζονται όλες οι επιλογές  σε ένα  κοινό τόπο. Το “είτε το ένα” εξισώνεται με το “είτε το άλλο”, με τα εξίσου αρνητικά για σένα αποτελέσματα. Ό,τι κι αν αποφασίσεις  να επιλέξεις θα είναι για γέλια και για κλάματα και θα μετανιώσεις και για τα γέλια και για τα κλάματα. Μην επιλέγεις. Αποφάσισε να μην αποφασίσεις.

      Ο Άλλος σε καλεί στην αδράνεια. Και το κάνει ολοένα πιο πιεστικά όσο τα πάντα γύρω, όλη η τάξη του Συμβολικού στον τόπο του Μεγάλου Άλλου, καταρρέουν απειλώντας να σε θάψουν. Όπως τώρα. Το κυρίαρχο ιδεολόγημα είναι: Δεν υπάρχει επιλογή- Δεν είναι ανάγκη καν να επιλέξεις την επιλογή που σου επιβάλλουν, επέλεξε την μη επιλογή. Την απόλυτη ακινησία πριν κάθε επιλογή. Αυτό θα είναι το δικό σου pretium servitutis, το αντίτιμο της δουλείας σου, πριν καν πεθάνεις. Η δικιά σου, καταδικιά σου αιωνιότητα.

       Όπως λέει και η Φωνή  του Διαψάλματος στο  κιρκεγκαρδιανό Είτε-Είτε, η αληθινή αιωνιότητα δεν βρίσκεται εκείθεν της εναλλακτικής αλλά εντεύθεν της.[6] Καθηλωμένος μπροστά στην εναλλακτική, χωρίς να κάνεις βήμα πέρα από αυτήν, θα φεύγεις αιωνίως  μένοντας αιωνίως στην ίδια στάση[7].

        Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι στο βιβλίο του Κίρκεγκωρ , όπως και στον Μάρκο Αυρήλιο, η φωνή αυτή απευθύνεται ad se ipsum[8], προς εαυτόν. Είναι η φωνή του Άλλου που απευθύνεται προς τον εαυτό του, σαν στιγμή αυτοσυνείδησης,  συνειδητής αναγνώρισης ότι  έχουν στερέψει οι  εναλλακτικές λύσεις του. Η αιωνίως επαναλαμβανόμενη ανακοίνωση της εξόδου από την κρίση του είναι η  καθήλωσή του στην ίδια ατέρμονη κρίση.

        Η φωνή του Άλλου  ad se ipsum,  μέσα η φωνή του μέσα στον δικό σου εαυτό. Την αναγνωρίζεις σαν φωνή του εαυτού σου. Φωνή της δικής σου επιλογής να μην επιλέξεις. Και την ακούς με μια ισχυρή δόση κούφιας αυτοεπιβεβαίωσης, συχνά στις μέρες μας:  Όποιος με ζητήσει εγώ δεν αναλαμβάνω καμία ευθύνη ν' ανατρέψω μια κατάσταση που δεν μ' αρέσει [...] έχω μάθει στην ζωή μου να μην είμαι πρόβατο και να μην επιλέγω  καμία πλευρά.[9]

       Ο Κίρκεγκωρ βλέπει διεισδυτικά ότι αυτή η αδιαφορία  δεν είναι απάθεια αλλά απελπισία. Από αυτή την άποψη, είναι εντελώς έωλη η διαδεδομένη στις μέρες μας  ερμηνεία που βλέπει στην ανεπαρκή κινητοποίηση του λαού για την αντιμετώπιση των  κοινωνικών δεινών την πλαστή εικόνα ενός εφησυχασμένου τηλεθεατή, καθισμένου στον περιβόητο “καναπέ” του ιδιωτικού του χώρου.

       Η απελπισία δεν επιτρέπει καμιά ανάπαυση είτε σε καναπέ  είτε σε τάφο. Είναι ένα αμείλικτο όριο: το όριο εκείνο  μπροστά στο οποίο ορθώνεται πλέον μόνο μία άβυσσος, έτοιμη να σε καταπιεί.

       Το ακρότατο όριο, όμως, είναι και  εκείνο που οξύνει στον ύψιστο βαθμό  και την ανάγκη να ξεπεραστεί. Είναι ή, σωστότερα, γίνεται, μπορεί να γίνει η Στιγμή μιας διαλεκτικής.  Θέτει με  απόλυτο, δηλαδή με αληθινό τρόπο την ανάγκη είτε  ενός καταποντισμού στην άβυσσο είτε  ενός άλματος πάνω από την άβυσσο. Με άλλα λόγια, θέτει εκ νέου, σε ένα άλλο επίπεδο, την επιλογή.

        Πριν το άλμα ή τον καταποντισμό υπάρχει η μέγιστη ταλάντευση. Η Στιγμή            που μπορεί να πάρει το όνομά της από έναν άλλο μελαγχολικό Δανό πριν τον μελαγχολικό Δανό υπαρξιακό στοχαστή Κίρκεγκωρ:  το όνομα του  σαιξπηρικού Άμλετ.

 

   Η Στιγμή του Άμλετ

 

The time is out of joint...[10]

 

       Ο χρόνος βγήκε από τους αρμούς του, λέει ο Άμλετ, μετά την μοιραία εκείνη συνάντησή του με το Φάντασμα του Πατέρα στις πολεμίστρες του κάστρου της Ελσινόρης. Εποχή της απεξάρθρωσης, καιροί διαμελισμένοι, ένας κόσμος τον καιρό της διάλυσής του.

       Ο Άμλετ γνωρίζει. Γνωρίζει την αλήθεια, όχι μια πλαστή εικόνα της. Γίνεται, όμως,  διστακτικός να πράξει ανάλογα.  Διστάζει αιωνίως, aeterno modo, όπως θα έλεγε κι η Φωνή του Διαψάλματος του Κίρκεγκωρ.

      Ο Nietzsche πιστεύει ότι ο Άμλετ, όπως κι ο διονυσιακός άνθρωπος είδαν κι οι δυο τους  αληθινά την ουσία των πραγμάτων κι αηδίασαν αν δράσουν “ γιατί η δράση τους δεν θα μπορούσε να αλλάξει τίποτα στην αιώνια ουσία των πραγμάτων” και συνεπώς “ θα ήταν γελοίο ή και ταπεινωτικό να προσπαθήσουν να διορθώσουν ένα απεξαρθρωμένο κόσμο. Η γνώση σκοτώνει την δράση ΄ η δράση απαιτεί τα πέπλα της ψευδαίσθησης- αυτό είναι το Δόγμα  Άμλετ[11].

       Ο Άμλετ δεν έχει κανένα δόγμα. Το μόνο μήνυμα που αφήνει,  τα τελευταία του λόγια στον πιστό του φίλο Οράτιο, πριν πεθάνει, είναι να πει στον Φορτεμπράς

 

...όλα όσα έγιναν. Να του τα πεις. Πώς  έγιναν

τις αιτίες που τα προκάλεσαν. Πες του με λεπτομέρειες όπως έγιναν

μονάχα αυτά που έγιναν. Τα άλλα   είναι σιωπή [12]

 

      Η αντίληψή του για την αιωνιότητα, εξάλλου είναι διαφορετική από εκείνη  του Νίτσε, στον οποίο η “γελοία ή και ταπεινωτική” προσπάθεια αλλαγής του κόσμου έχει να κάνει με μιαν “αιώνια ουσία των πραγμάτων” υποδουλωμένη στην Αιώνια Επιστροφή, τον “μύθο των μύθων”, όπως σωστά την χαρακτήριζε ο Walter Benjamin.

        Στον Άμλετ δεν είναι η γνώση που παραλύει την δράση αλλά η συνείδηση του αγνώστου, ο φόβος κι ο τρόμος για την undiscovered country [13] την άγνωστη γη που σε κανέναν ορίζοντα μακρυά κανείς ποτέ δεν είδε, τα όνειρα που, ίσως, εμφανίζονται           στον ύπνο του θανάτου.

         Το κεντρικό του ερώτημα είναι το περίφημο To be or not to be? Η επιλογή  μεταξύ του είναι και του μη είναι, του δικού του είναι, πρώτα-πρώτα. Και γι' αυτό δεν έχει ανάγκη από αυταπάτες  και  τα πέπλα της τέχνης για να του κρύψουν την φονική αλήθεια. Ίσα-ίσα ξεσκεπάζει την φονική αλήθεια με την τέχνη, με μια θεατρική παράσταση ενώπιον των ενόχων.

        Το πρόβλημα του Άμλετ δεν είναι η δράση καθαυτή, το εάν είναι μάταιη ή όχι , αν μπορεί ή όχι να αλλάξει “την αιώνια ουσία των πραγμάτων”, αλλά το γιατί   να έχει ηθικό χρέος να την αναλάβει  αυτός ο ίδιος. Αυτό το συντριπτικό βάρος ad se ipsum τον βασανίζει, η προσωπική δέσμευση,  κι όχι απλώς η φρικτή πραγματικότητα που τίποτα και κανείς τάχα δεν μπορεί να την αλλάξει.

 

The time is out of joint. O cursed spite,

 that ever  I was born to set it right

 

 και στην απόδοση του Γιώργου Χειμωνά

 

ο κόσμος γέρνει   γκρεμίζεται

γιατί πρέπει να γεννηθώ εγώ για να τον στερεώσω; [14]

 

       Ο Άμλετ ξέρει καλά ότι σ΄ αυτό που πρέπει να κάνει ο ίδιος κανείς άλλος δεν μπορεί να τον υποκαταστήσει. Σε κανένα άλλο δεν μπορεί να  αναθέσει την δική του προσωπική δέσμευση απέναντι στον δολοφονημένο πατέρα, κανείς άλλος δεν μπορεί να αναλάβει την δική του επιλογή, να είναι στην θέση του κι αυτός να μην είναι. Ξέρει, γνωρίζει την αλήθεια για την κατάρρευση του κόσμου. Ξέρει, γνωρίζει τους ενόχους κι ότι πρέπει η Δικαιοσύνη να επιβληθεί. Ο Άμλετ δεν βρίσκεται ούτε εντεύθεν ούτε εκείθεν της επιλογής αλλά σταυρωμένος πάνω της, πάνω στο Είτε-Είτε, στο  to be  or not to be.

       Είναι κρεμάμενος επί ξύλου, πάνω στην επιλογή, χωρίς να την έχει αναλάβει ακόμα. Είναι μόνος με τον εαυτό του. Γιατί το πρώτο που συναντάς πριν κάνεις την επιλογή ακόμα κι αν κρέμεσαι πάνω σε μια επιλογή ζωής ή θανάτου, ή, μάλλον κυρίως τότε, τον πρώτο που συναντάς όταν βρίσκεσαι απελπιστικά μόνος, είναι ο εαυτός σου. Η επιλογή σε αφορά προσωπικά. Σε δεσμεύει προσωπικά όποιαν απόφαση κι αν πάρεις κι αρχίσεις να την πραγματώνεις. Κι αναρωτιέσαι: γιατί να είμαι εγώ  αυτός που πρέπει να κάνω την κρίσιμη επιλογή; Ο κόσμος γέρνει   γκρεμίζεται γιατί πρέπει να γεννηθώ εγώ για να τον στερεώσω;

         Αυτή είναι η Στιγμή του Άμλετ. Η συνάντηση με  εσένα τον ίδιο όταν είσαι καρφωμένος πάνω στην κρίσιμη επιλογή κι ο κόσμος γύρω σου γκρεμίζεται και δεν μπορείς να κάνεις ούτε πίσω από την επιλογή  ούτε και να πας πέρα απ' αυτήν.

      Γιατί εγώ; ρωτά ο Άμλετ. Τότε είναι που επιστρέφουν σαν απωθημένα και τα αρχαία ερωτήματα που έβαζε ο  Ραμπί Ιλλέλ:

 

Εάν δεν είμαι Εγώ για τον Εαυτό μου, τότε ποιος θα είναι για μένα;

Εάν είμαι Εγώ για τον Εαυτό μου, τότε ποιος είμαι Εγώ;

        

         Επιστρέφει και το τρίτο ερώτημα, το κρισιμότερο, για την ίδια την απόφαση:

Εάν όχι Τώρα, τότε Πότε; [15]

   

  

   To Αισθητικό και το Ηθικό

 

  

         Ο Άμλετ βρίσκεται σταυρωμένος στο Όριο, ή για να το πούμε με τους όρους του Κίρκεγκωρ, στο μεταίχμιο ανάμεσα στο αισθητικό και το ηθικό.

           Υπενθυμίζουμε ότι για τον Δανό στοχαστή της ύπαρξης το αισθητικό στάδιο στο δρόμο της ζωής δεν περιορίζεται στην κοινώς λεγόμενη “αισθητική”, το Ωραίο, το καλό γούστο, την αποκλειστική ενασχόληση με την  τέχνη, την ποίηση ή ακόμα και  με το ποιητικώς ζην, αν και συχνά τα εμπεριέχει όλα αυτά, ακόμα και με μορφές του Υψηλού, όπως είναι ο Don Giovanni του Mozart. Στο αισθητικό στάδιο ζεις μοναχά στο επίπεδο της αμεσότητας του Είναι πηγαίνοντας από εντυπώσεις σε εντυπώσεις, ενδιαφέρουσες ή αδιάφορες. Όπως διαβάζουμε στο Είτε -Είτε : το αισθητικό σε έναν άνθρωπο είναι αυτό μέσω του οποίου είναι αυτό που είναι άμεσα ΄ το ηθικό είναι αυτό μέσω του οποίου  γίνεται αυτό που γίνεται.[16]

        Στο αισθητικό στάδιο η αισθητική επιλογή είναι ή εντελώς άμεση ή χάνεται στην ποικιλία.[17]  Μια άμεση επιλογή, χωρίς δηλαδή να μεσολαβεί μια κρίσιμη διαδικασία, χωρίς μια εσωτερική κρίση, μια αβασάνιστη κι εφήμερη επιλογή δεν είναι επιλογή.  Όπως λέει στο Είτε-Είτε,ο εμβληματικός εκπρόσωπος του Ηθικού  στο χειρόγραφο Β, αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία σε μιαν επιλογή δεν είναι το να επιλέξεις το σωστό αλλά η ενέργεια, η σοβαρότητα και το πάθος με τα οποία επιλέγεις. Είναι σ' αυτό που η προσωπικότητα  εκδηλώνεται σε όλο της το εσώτερο άπειρο κι είναι μέσω αυτού που η προσωπικότητα με την σειρά της στερεώνεται[18]

       Στο Αισθητικό, το Είτε-Είτε είναι μια εξίσωση  ισοδύναμων αν και διαφορετικών όρων. Το Ηθικό επαναφέρει την διάζευξη κι αντιδιαστέλλει  ασυμβίβαστα  τους όρους , το Είτε το ένα από το Είτε το άλλο. Το Αισθητικό ματαιώνει την επιλογή. Το Ηθικό την απαιτεί.

         Το Ηθικό, στο έργο του Κίρκεγκωρ, δεν είναι η ηθικολογία.  Ο Δανός  διαλεκτικός της ύπαρξης  δέχεται την ουσιώδη διάκριση  που κάνει ο Hegel μεταξύ  υποκειμενικής ηθικής ( Moralitat)  και αντικειμενικής ηθικότητας (Sittlichkeit) και προχωρεί παραπέρα, πέρα από την αντιπαράθεση της υποκειμενικής και της αντικειμενικής πλευράς του Καλού. Ο εκπρόσωπος του Ηθικού στον Κίρκεγκωρ  διασαφηνίζει κατηγορηματικά  ότι το δικό του Είτε-Είτε, η διάζευξη ανάμεσα στις επιλογές, καθόλου δεν σημαίνει την επιλογή ανάμεσα στο Καλό και το Κακό, σημαίνει την επιλογή με την οποία είτε επιλέγεις το Καλό και το Κακό είτε με την οποία τα αποκλείεις [...] το Αισθητικό δεν είναι το Κακό αλλά η αδιαφορία[...] το Ηθικό συνίσταται στην επιλογή. Συνεπώς, δεν πρόκειται τόσο στο να επιλέξεις  ανάμεσα στις δύο προτάσεις:  “να θέλεις το Καλό ή να θέλεις το Κακό” αλλά να επιλέξεις “να θέλεις”.[19]

       Το Ηθικό στον Κίρκεγκωρ σημαίνει ρήξη με την αδιαφορία  του Αισθητικού,  με την παθητικότητα της καθημερινότητας, με την τάχα αναγκαστική αποδοχή ενός  κόσμου σε διάλυση, κατά τα άλλα μισητού κι ανυπόφορου. Ρήξη με τον παραλυτικό σχετικισμό που τα θεωρεί όλα ίδια, με τον κυρίαρχο μηδενισμό - που συμπεριλαμβάνει και την βολική “εξίσωση των δύο άκρων”,  κατά την τρέχουσα αντιδραστική πολιτική λογόρροια. 

       Το Ηθικό σημαίνει: να επιλέγεις την επιλογή.

 

   Το Άλμα

 

       Δεν υπάρχει βαθμιαία μετάπτωση, ομαλή διολίσθηση από το Αισθητικό στο Ηθικό, από την επιλογή της μη επιλογής στην επιλογή της επιλογής. Ανάμεσά τους το χάσμα είναι αβυσσαλέο κι ο Κίρκεγκωρ είναι κατηγορηματικός: απαιτείται ένα άλμα.

       Ένα άλμα είναι πάντα επικίνδυνο κι απείρως πιο ριψοκίνδυνο όταν επιχειρείται πάνω από μιαν άβυσσο.

       Υπάρχει, όμως και μια πανίσχυρη όσο και φοβερή προωθητική δύναμη για το άλμα σαν αυτή που συνάντησε αναπάντεχα ο Άμλετ μια νύχτα στις πολεμίστρες του κάστρου της Ελσινόρης, της θανάσιμα άρρωστης πολιτείας.

       Η προωθητική δύναμη δεν είναι απλώς η αλλόκοτη  εμφάνιση του Φαντάσματος του νεκρού πατέρα, η επιστροφή από την “άγνωστη γη”, από την οποία, όπως ο ίδιος ο Άμλετ αντιφάσκοντας θα πει, αργότερα, στον περίφημο μονόλογό του, κανείς δεν επέστρεψε ποτέ

 

...εκείνοι  που ξεκίνησαν και φύγαν ποτέ

δεν ξαναφάνηκαν στην πύλη. [20]

 

       Η προωθητική δύναμη είναι η διαδικασία αποκάλυψης της φοβερής αλήθειας- μια διαδικασία  που είναι η ίδια φοβερή  στις συνθήκες και με τον τρόπο που γίνεται-  καθώς και το αμετάκλητο αίτημα Δικαιοσύνης που απορρέει από αυτήν και στο οποίο δεσμεύεται με όρκο ο αποδέκτης

 

ΦΑΝΤΑΣΜΑ

(από το χώμα)

Ορκισθείτε

 

ΑΜΛΕΤ

 

Αυτό είναι γερο αρουραίε! Τι γρήγορα

που σκάβεις την γη.[21]

 

       Είναι γνωστό, ότι ο Μαρξ χρησιμοποίησε σαν μεταφορά αυτό το σαιξπηρικό απόσπασμα για τον old mole. Για την ακρίβεια, όπως δείξαμε αλλού[22], έκανε ένα μοντάζ ανάμεσα δύο μεταφορές που η μία αντανακλάται στην άλλη: από την μια,  ο γερο-τυφλοπόντικας είναι ό,τι αντικειμενικά έχει υποσκάψει την Ελσινόρη και τους σφετεριστές εξουσιαστές της ΄ από την άλλη, είναι κι ο νεκρός πατέρας, θαμμένος αλλά κι ενεργός κάτω από την γη  κι απ' όπου επιστρέφει για να φανερώσει τα κρυμμένα εγκλήματα και να ορκίσει, να δεσμεύσει υποκειμενικά, τον γιο του στην δίκαιη επιλογή της ανατροπής των σφετεριστών.

       Με το μοντάζ των δύο μεταφορών του, ο Μαρξ  δείχνει ότι “ χωρίς την σπείρα των αντικειμενικών αντιφάσεων, δεν υπάρχει επανάσταση ΄   αλλά δεν υπάρχει  πραγματική επανάσταση και χωρίς την υποκειμενική και συνειδητή απόφαση to do or not to do, σύμφωνα με το αίτημα της Δικαιοσύνης”.[23]

 

       Επιλέγοντας την επιλογή, βρίσκεσαι μπροστά στο πιο κρίσιμο σημείο της, την αιχμή της, την απόφαση. Μπροστά στο τρίτο, δυσκολότερο και κρισιμότερο ερώτημα του αρχαίου Εβραίου προγόνου του Μαρξ:

 

       Εάν όχι Τώρα, τότε Πότε;

 

                                 Αθήνα-Λένινγκραντ-Αθήνα, 11-14 Νοεμβρίου 2013



[1]   B. Spinoza , Ethica  V , Propositio XLI, Scholium

[2]   Karl Marx, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου και του Κράτους-Εισαγωγή του 1844, μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, Παπαζήσης 1978 σ.25

[3]   S. Kierkegaard, Ou bien ...ou bien...TEL Gallimard 1984 σ. 34

[4]   ό. π. π. σ. 33

[5]   Hélène Politis, Kierkegaard, ellipses 2002 σ.15

[6]   S. Kierkegaard, Ou bien ...ou bien...TEL Gallimard 1984 σ. 34

[7]   Στο ίδιο

[8]   ό. π. π. σ.8 και σ.15

[9]   Βλ. το ωραίο κείμενο της Νάνσυ Σ. Για όποιον με ζητήσει, Νέα Προοπτική, φύλλο 559, 9  Νοεμβρίου 2013 σ.11

[10]  W. Shakespeare,Hamlet, Πράξη 1, Σκηνή 5

[11]  F. Nietzsche, Η Γέννηση της Τραγωδίας,

[12]  Άμλετ, μετάφραση Γιώργος Χειμωνάς , Κέδρος 1988 σ. 196

[13]  Πράξη 3, Σκηνή 2 ό. π. π. σ. 89

[14]  Πράξη 1, Σκηνή 5  ό. π. π. σ. 52

[15]  Mishna, Abot 1:14

[16]  Ou bien...ou bien.. ό. π. π. σ.480

[17]  ό. π. π.  σ. 472

[18]  ό. π. π. σ.472

[19]  ό. π. π.  σ.473-474

[20]  Άμλετ, μετάφραση Γ. Χειμωνά ό. π. π. σ.89

[21]  ό. π. π.  σ.51

[22]  Savas Michael-Matsas, Rencontres de Marx avec Shakespeare, Europe, août-septembre 2011, no 988-989  σ.72-82

[23]  ό. π. π. σ.81