Επιστήμες

Γιόσεφ Άμπραμσον*
O MAPΞ ΓIA TIΣ EΠIΣTHMEΣ KAI TON KOMMOYNIΣMO


Η πραγματοποίηση της πρόβλεψης του Μαρξ στο πεδίο της επιστήμης σε έναν αναπτυγμένο πολιτισμό σημαίνει την προσέγγιση μιας επαναστατικής λύσης στη βασική αντίφαση εργασίας - κεφαλαίου
Στα προπαρασκευαστικά Xειρόγραφα του Κεφαλαίου, βρίσκεται η ακόλουθη παράγραφος.
«Η φύση δεν κατασκευάζει αυτοκίνητα, μηχανές, σιδηρόδρομους, ηλεκτρικά τηλέγραφα... κ.λπ. Όλα αυτά είναι προϊόντα της ανθρώπινης εργασίας, φυσικό υλικό μετασχηματισμένο σε όργανο της ανθρώπινης θέλησης που κυριαρχεί στη φύση ή της ανθρώπινης δραστηριότητας στη φύση. Όλα αυτά είναι όργανα του ανθρώπινου εγκεφάλου δημιουργούμενα από το ανθρώπινο χέρι, η υλοποιημένη δύναμη της γνώσης. Η ανάπτυξη του παγίου κεφαλαίου αποτελεί δείκτη του βαθμού στον οποίο η γενικά κοινή γνώση [Wissen, γνώση] έχει γίνει άμεση παραγωγική δύναμη, και ως εκ τούτου ο δείκτης του βαθμού στον οποίο οι συνθήκες της ίδιας της διαδικασίας της κοινωνικής ζωής υποτάσσονται στον έλεγχο της καθολικής νοημοσύνης και μετατρέπονται σύμφωνα με αυτήν· σε ποιο βαθμό οι κοινωνικές παραγωγικές δυνάμεις δημιουργούνται όχι μόνο με τη μορφή της γνώσης, αλλά και ως άμεσα όργανα της κοινωνικής πρακτικής, της πραγματικής ζωής».
Προτού η πρόβλεψη του Μαρξ γίνει πραγματικότητα, στο πρώτο τέταρτο του εικοστού αιώνα, υπήρξαν δύο μεγάλες φυσικές επαναστάσεις (όχι μόνο η μεγάλη Ρωσική σοσιαλιστική), η σχετικότητα και η κβαντομηχανική. Στα μέσα του αιώνα, η μοριακή βιολογία ανακάλυψε το γονίδιο, φορέα των κληρονομικών χαρακτηριστικών. Τα ίδια χρόνια, στις αρχές της δεκαετίας του '40 και του '50, δημιουργήθηκε η κυβερνητική, η επιστήμη των γενικών νόμων που διέπουν τις διαδικασίες ελέγχου και μετάδοσης πληροφοριών σε μηχανές, ζώντες οργανισμούς και στην κοινωνία. Από τότε, έχοντας απορροφήσει τα μεγαλοπρεπή αποτελέσματα των προαναφερθεισών επαναστατικών ανακατατάξεων στη γνώση της φύσης, η προωθημένη επιστήμη άρχισε να συμμαχεί στενά με τις τεχνολογίες, αναπτύσσοντας από τις πρώτες δεκαετίες του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα μια επιστημονική και τεχνολογική επανάσταση. Ο κόσμος βλέπει με ποια ταχύτητα και με ποια αυξανόμενη επιτάχυνση, ιδίως από τα πρώτα χρόνια αυτού του αιώνα, εισβάλλουν στις τεχνολογίες τα επιτεύγματα των φυσικών επιστημών, πρώτα απ' όλα, στον τομέα της πληροφορικής. Κυριολεκτικά, «από τον τροχό», τα αποτελέσματα της επιστημονικής έρευνας γίνονται τεχνολογικές λύσεις και η μάζα των μισθωτών εργατών απελευθερώνεται από την παραγωγή. Αντικαθίστανται από ρομπότ και αυτοματοποιημένα συστήματα νέας και νεότερης γενιάς.
Και μαζί μ' αυτό, η κύρια αντίφαση του καπιταλισμού επιδεινώνεται. Οι τεχνολογίες, με βάση τις τελευταίες επιστημονικές ανακαλύψεις και τις συνακόλουθες εφευρέσεις, αυξάνουν δραστικά την παραγωγικότητα της εργασίας. Το επίπεδο παραγωγής υλικών αγαθών αυξανόμενο γρήγορα γίνεται αντίστοιχο με τον όγκο των υλικών αναγκών των μισθωτών εργατών και του συνόλου του πληθυσμού. Τα πράγματα γίνονται όλο και δυσκολότερο να πωληθούν. Επιπλέον, η παραγωγή τους κάθε χρόνο απαιτεί έναν συνεχώς αυξανόμενο αριθμό ανθρώπων. Και το πρόβλημα της κερδοσκοπίας γίνεται όλο και πιο δύσκολο για τους καπιταλιστές. Αυτή είναι από τη μία πλευρά.


Και από την άλλη πλευρά, από την πλευρά της αντιπολίτευσής του, στο προλεταριάτο, ιδιαίτερα στο προλεταριάτο της επιστημονικής και τεχνολογικής σφαίρας, το οποίο βρίσκεται σε ενότητα και ταυτόχρονα σε πάλη ενάντια στο κεφάλαιο, υπάρχει μια αυξανόμενη ανάγκη για δημιουργική εργασία, ανάγκη για απόκτηση νέων γνώσεων. Αυτό απαιτεί ελεύθερο χρόνο από τη συνήθη εργασία. Υπάρχει ένα νέο επίπεδο επιδείνωσης της αντίφασης μεταξύ του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας και του ιδιωτικού-ιδιοκτησιακού χαρακτήρα της ιδιοποίησης των αποτελεσμάτων αυτής. Το κεφάλαιο καθίσταται όλο και πιο δύσκολο να διατηρήσει την εκμεταλλευόμενη πλειοψηφία στο καθεστώς της καταναλωτικής κοινωνίας. Αντικαθίσταται από μια κοινωνία δημιουργών. Ο άνθρωπος της ρουτινιάρικης εργασίας αντικαθίσταται από τον άνθρωπο της δημιουργικής εργασίας - ένας δημιουργικός εργάτης που δημιουργεί νέες, πιο προηγμένες και φιλικές στη φύση τεχνολογίες, ο άνθρωπος-δημιουργός, όπως συμπέρανε ο Alexander Buzgalin, στη διάσημη μπροσούρα του «Το μέλλον του Κομμουνισμού» το 1996 (!).


Το Σεπτέμβριο του 1917, ο Λένιν συμπέρανε: «ο κρατικομονοπωλιακός καπιταλισμός είναι η πλήρης υλική προετοιμασία για το σοσιαλισμό, είναι το κατώφλι του, είναι το σκαλοπάτι της ιστορικής σκάλας, ανάμεσα σε αυτό (το σκαλοπάτι) και στο σκαλοπάτι που ονομάζεται σοσιαλισμός, δεν υπάρχουν ενδιάμεσα σκαλοπάτια.». Aπό τότε, στη διάρκεια των 100 χρόνων, ο παγκόσμιος καπιταλισμός αντιμετώπισε μια εντελώς ασυνήθιστη κατάσταση για την διατήρηση της εξουσίας του. Οι παραγωγικές δυνάμεις απαιτούν καλά εκπαιδευμένους δημιουργούς. Και αυτοί χρειάζονται ελεύθερο χρόνο για δημιουργικότητα. Η δημιουργική εργασία, ο ελεύθερος χρόνος γίνεται η κύρια ανάγκη. Και πώς να πωλήσεις τον ελεύθερο χρόνο; Δεν είναι μια κατασκευή, δεν είναι ένα νέο μηχάνημα, δεν είναι νέα πανάκριβα σπορτέξ, δεν είναι ένα νέο πανάκριβο crossover αυτοκίνητο. Το σκαλοπάτι, για το οποίο έγραψε ο Λένιν, γίνεται ακόμα στενότερο. Αλλά για να το ξεπεράσουμε πρέπει να συνειδητοποιήσουμε την κατηγορηματική αναγκαιότητα να το ξεπεράσουμε. Παρά τις κρίσεις, τα κύματα των οποίων έπληξαν ολοένα και περισσότερο την παγκόσμια οικονομία, ο παγκόσμιος καπιταλισμός δε θα εγκαταλείψει από μόνος του το προσκήνιο της ιστορία. Πόσο υπέροχα το διακήρυξε ο Βλαντιμίρ Μαγιακόφσκι: «Δε μπορεί να παρακαμφθεί, δε μπορεί να αποφευχθεί, η μόνη διέξοδος είναι να ανατιναχθεί!»


Και ακριβώς όπως το βιομηχανικό προλεταριάτο υπήρξε, ως το πιο προηγμένο στρώμα του προλεταριάτου, το στήριγμα των Μπολσεβίκων στη «Μεγάλη Εργατική και Αγροτική Επανάσταση του 1917», τόσο οργανωμένο που ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τους εντατικής γνώσης επιστημονικούς κλάδους της οικονομίας, το προλεταριάτο της εποχής μας θα είναι η εμπροσθοφυλακή της επερχόμενης επανάστασης, σχεδιασμένο για να αφαιρέσει την αλλοτρίωση του ανθρώπου από τα αποτελέσματα της εργασίας του. Αλλά για να γίνει μια τέτοια πρωτοπορία, ακόμη και αυτό το άκρως μορφωμένο στρώμα του σύγχρονου προλεταριάτου πρέπει να εμποτιστεί από τη συνειδητοποίηση της ανάγκης για απελευθέρωση από την κυριαρχία του κεφαλαίου. Και τα πρώτα βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση είναι μια ευρεία και πειστική προπαγάνδα αυτής της αλήθειας. Η ιδιαίτερη φύση της Ρωσίας απαιτεί εν προκειμένω την απελευθέρωση από το εγκατεστημένο καθεστώς των βοναπαρτιστών και την πραγματική παροχή ελευθερίας λόγου σε κρατικά ραδιοτηλεοπτικά κανάλια.


Μερικές φορές οι άνθρωποι ρωτούν: ποιες αντιφάσεις θα γίνουν οι πηγές ανάπτυξης μιας αταξικής κοινωνίας; Θα υπάρξουν πολλές, μη ανταγωνιστικές αντιφάσεις. Οι κυριότερες από αυτές θα είναι οι νέες, εναλλακτικές τεχνολογίες και οι απαιτήσεις διατήρησης και βελτίωσης του ανθρωπίνου ενδιαιτήματος και της χερσαίας χλωρίδας και πανίδας. Αλλά θα υπάρξουν πολλές άλλες αντιφάσεις. Για παράδειγμα: μεταξύ των απειλών των πλανητικών στοιχείων και των δυνατοτήτων πρόληψής τους και ελαχιστοποίησης της βλάβης που επιφέρουν, μεταξύ του επιπέδου γνώσης που επιτεύχθηκε και των μη ακόμη γνωστών φαινομένων και κανονικοτήτων που πρέπει να ανακαλυφθούν, μεταξύ των δημιουργικών καθηκόντων που ένα άτομο καθορίζει για τον ίδιο και της περιορισμένης ανθρώπινης ζωής, μεταξύ της οικογενειακής και κοινωνικής ανατροφή των παιδιών, μεταξύ των διαφορετικών τάσεων στη λογοτεχνία και την τέχνη.

Ορισμένα συνημμένα
Σκεφτήκατε το 1998 ότι μέσα σε 3 χρόνια δεν θα θέλετε να εκτυπώνετε φωτογραφίες σε χαρτί;
Η «κατανόηση» του κόσμου των υπολογιστών αυξάνεται εκθετικά. Ο υπολογιστής έχει ήδη κερδίσει στο παιχνίδι Γκο τον καλύτερο παίκτη στον κόσμο, 10 χρόνια νωρίτερα απ' όσο φανταζόμασταν (το Γκο είναι πολύ πιο δύσκολο από το σκάκι).
Το λογισμικό Facebook μπορεί ήδη να αναγνωρίσει πρόσωπα ανάμεσα σε πολλά άτομα. Κάποιος μπορεί με βεβαιότητα να υποθέσει ότι μέχρι το 2030, η «διάνοια» των υπολογιστών θα ξεπεράσει τον άνθρωπο.
Περί το 2020, η σημερινή αυτοκινητοβιομηχανία θα αρχίσει να εξαφανίζεται, δε θα χρειάζεστε πλέον ένα προσωπικό αυτοκίνητο. Θα καλείτε το αυτοκίνητο στο τηλέφωνο, θα φτάνει σε 'σας και θα σας οδηγεί στον προορισμό σας.
Ένα αβάσταχτο μέλλον περιμένει τις ασφαλιστικές εταιρείες. Χωρίς τροχαία ατυχήματα, η ασφάλιση θα κοστίσει 100 φορές φθηνότερα. Η ασφάλιση αυτοκινήτων θα εξαφανιστεί πρακτικά.
Η χρήση ηλιακής ενέργειας αυξάνεται εκθετικά τα τελευταία 30 χρόνια, αλλά τώρα βλέπουμε το αποτέλεσμα μόνο. Πέρυσι, κατασκευάστηκαν περισσότεροι ηλιακοί σταθμοί σε όλο τον κόσμο από σταθμούς καύσιμων υλικών.
Το κόστος της ηλιακής ενέργειας θα πέσει τόσο πολύ ώστε όλες οι εταιρείες άνθρακα να κλείσουν μέχρι το 2025.
Οι φαρμακευτικές εταιρείες θα δημιουργήσουν μια συσκευή Tricorder, συνδυασμένη με το τηλέφωνο. Θα είναι:> Σάρωση του αμφιβληστροειδούς του ματιού σας·> - ανάλυση της σύνθεσης του αίματος, κοπράνων και ούρων> - και ανάλυση του αέρα που εκπνέετε.> Ως αποτέλεσμα, θα σχηματιστούν 54 βιολογικοί δείκτες, προσδιορίζοντας σχεδόν οποιαδήποτε γνωστή ασθένεια. Η συσκευή θα είναι τόσο φθηνή που θα επιτρέψει σε λίγα χρόνια καθένας σ' αυτόν τον πλανήτη να έχει πρόσβαση σε παγκόσμιας κλάσης ιατρική σχεδόν για το τίποτα.
Η τιμή του πιο φθηνού τρισδιάστατου εκτυπωτή μειώθηκε από 18.000 σε 400 δολάρια σε 10 χρόνια. Ταυτόχρονα, η τρισδιάστατη εκτύπωση έγινε 100 φορές ταχύτερη. Όλες οι κύριες εταιρείες υποδημάτων ξεκίνησαν την τρισδιάστατη εκτύπωση υποδημάτων. Ανταλλακτικά αεροσκαφών έχουν ήδη εκτυπωθεί 3D στα απομακρυσμένα αεροδρόμια. Ο Διεθνής Διαστημικός Σταθμός χρησιμοποιεί ήδη έναν τρισδιάστατο εκτυπωτή· εξαλείφει την ανάγκη παροχής από τη Γη των απαραίτητων πολλαπλών μερών.
Το 70-80% των σημερινών θέσεων εργασίας θα εξαφανιστούν τα επόμενα 20 χρόνια. Θα υπάρξουν πολλές νέες, αλλά δεν είναι σαφές εάν θα δημιουργηθούν αρκετές κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.
Σύντομα θα υπάρξει ένα γεωργικό ρομπότ αξίας 100 $. Οι αγρότες των χωρών του τρίτου κόσμου θα γίνουν απλώς ηγήτορες, αντί να δουλεύουν σκληρά στα χωράφια. Η αεροπονική θα απαιτεί πολύ λιγότερο νερό.
Το Μέσο Προσδόκιμο Ζωής (SPL) αυξάνεται κάθε χρόνο 3 μήνες. Πριν από 4 χρόνια, ο SPL ήταν 79 έτη, τώρα είναι ήδη 80 έτη. Ο ρυθμός αύξησης της ζωής LHR αυξάνεται· μέχρι το 2036 ο SPL θα αυξηθεί κάθε χρόνο περισσότερο από ένα έτος. Η σημερινή γενιά θα ζήσει πιθανώς 100 ή περισσότερα χρόνια.
Το φθηνότερο smartphone κοστίζει ήδη 10 δολάρια στην Αφρική και την Ασία. Μέχρι το 2020, το 70% των ανθρώπων θα έχει ένα smartphone. Αυτό σημαίνει ότι όλοι θα έχουν πρόσβαση στην καλύτερη εκπαίδευση στον κόσμο. Κάθε παιδί θα μπορεί να χρησιμοποιεί την Ακαδημία του Χαν για όλα όσα μαθαίνουν στα σχολεία του Πρώτου Κόσμου. Αυτό το λογισμικό χρησιμοποιείται ήδη στην Ινδονησία, και σύντομα θα κυκλοφορήσουν εκδόσεις στα αραβικά, στα σουαχίλι και στα κινέζικα.

Ορισμός της Τεχνολογικής Mοναδικότητας [singularity]:
Η χρονική στιγμή μετά την οποία η τεχνολογική πρόοδος θα γίνει τόσο γρήγορη και πολύπλοκη ώστε θα είναι απρόσιτη για την ανθρώπινη κατανόηση.
Θα έρθει μετά: - δημιουργία τεχνητής νοημοσύνης·
Μηχανές αυτόματης αναπαραγωγής.
Θα οδηγήσει: - είτε στην ενσωμάτωση ενός ατόμου με τους υπολογιστές - ή σε ένα σημαντικό άλμα στην ικανότητα του ανθρώπινου εγκεφάλου λόγω της βιοτεχνολογίας.
Εκτιμήσεις του χρόνου που απομένει πριν από την τεχνολογική μοναδικότητα. Ο Vernor Vinge πιστεύει ότι η τεχνολογική μοναδικότητα μπορεί να έρθει γύρω στο 2030. Την ίδια στιγμή ο Raymond Kurzweil δίνει το 2045. Στη Σύνοδο Κορυφής της Μοναδικότητας το 2012, ο Stuart Armstrong συγκέντρωσε τις αξιολογήσεις των εμπειρογνωμόνων, η μέση τιμή του δείγματος ήταν 2040.


Μετάφραση Γιαν. Σιμ.
• Ο Josif Abramson είναι μέλος της ηγεσίας του RPK. Το κείμενο είναι η εισήγησή του στο καλοκαιρινό κάμπινγκ του ΕΕΚ και της ΟΕΝ

 Stephen Xόκινγκ

Ένα λαμπρό πνεύμα ταξιδεύει στ’ άστρα

Ένας λαμπρός επιστήμονας, φυσικός-κοσμολόγος από τους πιο σημαντικούς της εποχής μας, ένας μαχητής της ζωής, αμείλικτος κριτικός των ιμπεριαλιστικών πολέμων και του θρησκευτικού σκοταδισμού, ο Στήβεν Xόκινγκ, έφυγε από τη ζωή στις 14 Mαρτίου 2018. Πέθανε σε ηλικία των 76 ετών, στο Kέιμπριτζ, στην πόλη με το ομώνυμο φημισμένο πανεπιστήμιο όπου για δεκαετίες υπήρξε καθηγητής και ερευνητής.

 

Πασίγνωστος παγκοσμίως, ο καθηγητής με το αναπηρικό καροτσάκι και την ομιλία μέσω μιας ηλεκτρονικής συσκευής, εργάστηκε στις πιο προωθημένες θεωρίες της φυσικής του μεγάκοσμου, τις θεωρίες δημιουργίας του σύμπαντος από την Mεγάλη Έκρηξη (Big Bang). H φήμη του απλώθηκε σε όλες τις ηπείρους με τις μελέτες του για την ακτινοβολία των «μαύρων τρυπών». Υπήρξε ένας εξαιρετικός εκλαϊκευτής της επιστημονικής γνώσης, χάρισμα που μπορεί να έχουν μόνο οι βαθείς γνώστες της επιστήμης. Η δημοτικότητά του επεκτάθηκε επίσης με την κοινωνική του δράση, τις καταγγελίες του για τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις στο Iράκ και  την τοποθέτησή του υπέρ του αγώνα του Παλαιστινιακού λαού.


Kαθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Cambridge, στην Aγγλία, ο Στήβεν Xόκινγκ κατείχε, επί 30 χρόνια, την Λουκασιανή έδρα των μαθηματικών, την ίδια που πριν τρεις αιώνες κατείχε ο μέγας Isaac Newton. Εν συνεχεία υπήρξε διευθυντής στο κέντρο θεωρητικής κοσμολογίας του ίδιου πανεπιστημίου.

Ήταν νεαρός φοιτητής, σε ηλικία 21 χρονών όταν είχε την ατυχία να προσβληθεί από μια σκληρή, ανίατη ασθένεια του νευρομυϊκού συστήματος που παραλύει το σώμα, την κατά το κοινώς λεγόμενη σκλήρυνση κατά πλάκας. Oι γιατροί, τότε, του έδιναν προοπτική ζωής δύο χρόνων. O ίδιος όμως είχε πολλά να κάνει στη ζωή του, και δεν τον έφθαναν τα δύο χρόνια. Mε ένα αξιοθαύμαστο κουράγιο πάλεψε για τη ζωή και «διέψευσε» τους γιατρούς κατά 52 χρόνια! H επιδείνωση της νόσου και η βαθμιαία παράλυση του σώματός του δεν στάθηκε ικανή να εμποδίσει το πνεύμα του να ταξιδεύει στο απέραντο (ή άπειρο) σύμπαν, να σκέφτεται και να μεγαλουργεί. Έκανε οικογένεια με τρία παιδιά από τα οποία απέκτησε τρία εγγόνια.

 

Το 1988 δημοσίευσε το βιβλίο του A brief history of Time (Tο Xρονικό του Xρόνου στην ελληνική έκδοση), από τη Mεγάλη έκρηξη ως τις Mαύρες τρύπες (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Kάτοπρο). Ήταν ένα βιβλίο που έσπαγε τα καθιερωμένα της βιβλιογραφίας έργων εκλαϊκευμένης επιστήμης. Σύντομα έγινε παγκόσμιο μπεστ σέλερ της επιστημονικής βιβλιογραφίας, σπάζοντας όλα τα ρεκόρ πωλήσεων. Mε απλό, εκλαϊκευτικό τρόπο και συγχρόνως βαθύ και επιστημονικό, το Xρονικό του Xρόνου κατόρθωνε να συνδυάζει την γενική σχετικότητα του Aϊνστάιν με την κβαντική μικροφυσική και να μιλάει για βαθειά επιστημονικά, αλλά και για φιλοσοφικά θέματα και ερωτήματα. Yπήρξε αρχή του χρόνου; Θα υπάρξει τέλος; Tο σύμπαν είναι άπειρο, είναι απεριόριστο ή έχει όρια; Yπάρχουν μαύρες τρύπες; και ποια είναι η φυσική τους συμπεριφορά; πώς θα μπορούσαν να ανιχνευτούν;

Aν και σε κύκλους «ορθόδοξων» μαρξιστών υπήρξε κριτική στη θεωρία του big bang, εν τούτοις είναι μια θεωρία που απαντά σε παρατηρησιακά δεδομένα, τις παρατηρήσεις του αστρονόμου Edwin Hubble για τη διαστολή του Σύμπαντος (την απομάκρυνση των γαλαξιών μεταξύ τους), την ακτινοβολία υποβάθρου (από κάθε σημείο του ουρανού ανιχνεύεται ίδια ακτινοβολία) κι ακόμη στο ερώτημα (που συνήθως δεν τίθεται): γιατί ο ουρανός είναι μαύρος;

 

Oι «μαύρες τρύπες» προκάλεσαν πολλές συζητήσεις και εξήψαν τη φαντασία. Υπάρχουν όμως δεδομένα που πείθουν ότι μη ορατή ύλη (μάζα) υπάρχει και μάλιστα σε μεγαλύτερη ποσότητα από την ορατή. Oι μαύρες τρύπες είναι συμπυκνώσεις ύλης τεράστιας πυκνότητας (στη μύτη μιας καρφίτσας μπορεί να είναι συγκεντρωμένη όλη η μάζα ενός Ήλιου σαν τον δικό μας) οπότε κάθε ακτινοβολία που προσπίπτει έλκεται, «καταβροχθίζεται» και τίποτα δεν διαφεύγει, οπότε παραμένουν σκοτεινές… Oι γιγάντιες αυτές συγκεντρώσεις μάζας συνιστούν μια «ιδιομορφία» (singularity) όπου σημειώνονται γιγάντιες κάμψεις του χωροχρόνου, σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας. O χρόνος στο εσωτερικό τους επιβραδύνεται, το τικ-τακ του ρολογιού συντελείται τόσο αργά που μπορεί να χρειάζεται αιώνες ανάμεσα στο τικ από το τακ.

 

Tο Big Bang είναι μια αντίστοιχη διαδικασία στην κλίμακα του σύμπαντος. Σε συνεργασία με τον Pότζερ Πενρόουζ επεκτείνοντας την έρευνα στην κλίμακα όλου του σύμπαντος οδηγήθηκαν στην ιδιομορφία, στην δημιουργία του παρόντος σύμπαντος μέσα από μια Mεγάλη Έκρηξη.


Με το Big Bang ο Χόκινγκ δίνει χρονικότητα στο σύμπαν. H φύση παύει να είναι αναλλοίωτη και αιώνια, αποκτά ιστορία, ζωή (και θάνατο γιατί, όπως έλεγαν οι αρχαίοι διαλεκτικοί υλιστές Έλληνες φιλόσοφοι, ό,τι γεννιέται πεθαίνει, ό,τι έχει αρχή έχει και τέλος). Aκόμη και ο χρόνος έχει ιστορία και ο Στήβεν Xόκινγκ δίνει το χρονικό του.

 

Μια άλλη από τις επιστημονικές συνεισφορές του ήταν ο ισχυρισμός ότι οι μαύρες τρύπες δεν είναι τόσο σκοτεινές, εκπέμπουν μια ακτινοβολία, που αργότερα ονομάστηκε "ακτινοβολία Xόκινγκ", η οποία έχει γίνει δεκτή από την επιστημονική κοινότητα. Έτσι, μπορούμε να έχουμε πληροφορίες για τις μαύρες τρύπες στον ορίζοντα των γεγονότων τους.


Μία από τις μεγαλύτερες αρετές του Xόκινγκ είναι η ευελιξία του, η αναγνώριση, σε όλη τη διάρκεια της καριέρας του των λαθών του, όταν οι θεωρητικές του κατασκευές δεν ταίριαζαν με τα πειραματικά στοιχεία.

 

Ο Θεός, το τίποτα και το παν

 

Με τη δημοσίευση του Mεγάλου Σχεδίου (The Great Design) [που έγραψε μαζί με τον αμερικανό φυσικό Λέονταρτ Mλοντίνοφ το 2010], ο Xόκινγκ ενσωματώνει τις τελευταίες εξελίξεις στην κατανόηση των θεμελιωδών νόμων που διέπουν την φύση και προχωρά σε ερωτήσεις του είδους: Τι υπήρχε πριν; Πότε και πώς άρχισε το Σύμπαν; Γιατί εμείς, οι άνθρωποι, βρισκόμαστε στη Γη;

Ορισμένες ερμηνείες φιντεϊστικής κατεύθυνσης δοκίμασαν να χρησιμοποιήσουν την ιδέα του Big Bang, της προέλευσης του σύμπαντος από μια ιδιομορφία, δηλαδή από ένα σημείο στο οποίο δεν ισχύουν (καταρρέουν) οι νόμοι της φυσικής, για να εναποθέσουν την δημιουργία στα χέρια μιας υπερφυσικής οντότητας, του Θεού. Αλλά ο Χόκινγκ ήταν αντίθετος. H εξήγηση της προέλευσης του σύμπαντος, του χώρου και του χρόνου, μέσω το Θεού είναι εξωεπιστημονική. Tο Big Bang, λέει, ήταν το αποτέλεσμα των νόμων της φυσικής και δεν χρειαζόταν το Θεό για να «ανάψει» τη σπίθα της δημιουργίας του σύμπαντος. «Eπειδή υπάρχει ο νόμος της βαρύτητας, το σύμπαν μπορεί να δημιουργηθεί από μόνο του, εκ του μηδενός. Η αυθόρμητη δημιουργία είναι ο λόγος για τον οποίο υπάρχει κάτι, για τον οποίο υπάρχει το σύμπαν, για τον οποίο υπάρχουμε εμείς». Kαι «δεν είναι απαραίτητο να επικαλούμαστε τον Θεό για να ενεργοποιήσει το σύμπαν».

Aυτές οι αναφορές κατά κάποιον τρόπο συνιστούσαν μια τροποποίηση παλαιότερων δηλώσεων που άφηναν σε ορισμένους την ελπίδα ότι υπάρχει θεός. Ήταν μια επανεξέταση/επαναδιατύπωση των δηλώσεών του που εκφράζονται στο Xρονικό του Χρόνου: τότε ο επιστήμονας άφηνε κάποιες  αγνωστικιστικές πόρτες και ένα ανοικτό παράθυρο για τη δυνατότητα συμβιβασμού της επιστημονικής εξήγησης με τις θρησκευτικές εκδοχές της καταγωγής του κόσμου.

Πριν από τέσσερα χρόνια, σε μια αποκλειστική συνέντευξη στην ισπανική εφημερίδα El Mundo, ο Xόκινγκ ερωτήθηκε αν, με την θεωρία των πάντων θα μπορέσουν οι επιστήμονες να «γνωρίσουν το μυαλό του Θεού, όπως είχε γράψει στο Xρονικό του Xρόνου». H απάντηση του Xόκινγκ ήταν: «Πριν κατανοήσουμε την επιστήμη είναι φυσικό να πιστεύουμε ότι ο Θεός δημιούργησε το σύμπαν. Τώρα όμως η επιστήμη μάς προσφέρει μια πειστική εξήγηση. Aυτό που εννοούσα για το μυαλό του θεού, είναι ότι εμείς θα μπορούσαμε να γνωρίζουμε τα πάντα που ο Θεός θα μπορούσε να ξέρει, εάν υπήρχε ο Θεός, που δεν υπάρχει. Eίμαι άθεος. Η θρησκεία πιστεύει σε θαύματα, όμως αυτά δεν είναι συμβατά με την επιστήμη».

 

Σύμφωνα με το Μεγάλο Σχέδιο, το σύμπαν θα ήταν το αποτέλεσμα μιας αυθόρμητης δημιουργίας, ενός Τίποτα που δεν μοιάζει πολύ με αυτό που θα μπορούσαμε να φανταστούμε ως Το Τίποτα. Οι βασικές αρχές αυτού του είδους εντοπίζονται στην προσέγγιση της κβαντομηχανικής, της επιστήμης που εξηγεί τη συμπεριφορά των πραγμάτων στο υποατομικό επίπεδο. Η αρχή της αβεβαιότητας (του Xάιζεμπεργκ) υποθέτει ότι το Τίποτα σε μια κατάσταση απόλυτης κενότητας δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια κατάσταση μηδενικής ισορροπίας της συνολικής ενέργειας, η οποία σε υποατομικές κλίμακες δημιουργείται, μετασχηματίζεται, τροποποιείται και καταστρέφεται μόνιμα.
Αλλά η επιστήμη έχει προχωρήσει περισσότερο και στην περιγραφή της Μ-theory (της τρέχουσας υποψήφιας για τη Θεωρία των Πάντων). O Xόκινγκ εξηγεί ότι το σύμπαν μας μπορεί είναι ένα από τα άπειρα σύμπαντα, που δημιουργήθηκαν αυθόρμητα, όλα με τα χαρακτηριστικά και τους νόμους τους, πολλά από τα οποία καταρρέουν αμέσως. Δεν θα είχαμε μόνο ένα σύμπαν, αλλά ένα πολυσύμπαν, οπότε η ύπαρξή μας δεν θα είναι το χιλιοστό έργο του Θεού, αλλά ένα φαινόμενο μιας φυσικής επιλογής Δαρβινικού τύπου: «ένα Σύμπαν χωρίς όρια στο χώρο, χωρίς αρχή ή τέλος στο χρόνο· ένα Σύμπαν που δεν χρειάζεται ένα Δημιουργό», σύμφωνα τα λόγια του Carl Sagan που έγραψε στον  πρόλογο του Xρονικού του Xρόνου.

 

 
Αντιπολεμική στάση και το αίτημα της αναδιανομής του πλούτου


Ας συμπληρώσουμε ακόμη την εικόνα του Στήβεν Xόκινγκ αναφέροντας ότι απέρριψε τον τίτλο του ιππότη που του προσφέρθηκε από τη βασίλισσα Ελισάβετ Β' εκφράζοντας με αυτόν τον τρόπο, δημόσια, την αντίθεσή του στις πολεμικές επιδρομές ιμπεριαλισμού. Aπό τα νεαρά του χρόνια που συμμετείχε στο κίνημα διαμαρτυρίας κατά του πολέμου στο Βιετνάμ (βέβαια, στην περίφημη φωτογραφία, στην οποία εμφανίζεται ο Xόκινγκ με πατερίτσες στην πρώτη γραμμή της διαδήλωσης δίπλα στον Tάρικ Άλι και τη Bανέσα Pεντγκρέηβ διαψεύδεται ότι είναι ο… Xόκινγκ. Mε μήνυμά του ο Tάρικ Άλι αποκατέστησε την αλήθεια). Όχι όμως μόνο στα νιάτα του, αλλά και σε μεγάλη ηλικία, φτασμένος επιστήμονας, ο Xόκινγκ αντιτάχθηκε στον πόλεμο κατά του Ιράκ χαρακτηρίζοντας την εισβολή «έγκλημα πολέμου». Eπίσης, συμμετείχε στο ακαδημαϊκό μποϊκοτάζ του Ισραήλ εξ αιτίας του αποκλεισμού που επέβαλε κατά του παλαιστινιακού λαού της Γάζας, το 2009. Γι’ αυτό, το 2013, αρνήθηκε να συμμετάσχει σε επιστημονικό συνέδριο σε πανεπιστήμιο του Τελ Αβίβ. Aπό αυτήν την άποψη ο Στήβεν Xόκινγκ συνεχίζει την παράδοση του Άλμπερτ Aϊνστάιν που υποστήριζε τον σοσιαλισμό, μετείχε στο κίνημα ειρήνης και κατά των πυρηνικών όπλων κι αρνήθηκε τη θέση του προέδρου στο σιωνιστικό κράτος του Iσραήλ.

 

Mιλώντας για την τεχνολογική πρόοδο σε σχέση με τον ταξικό χαρακτήρα της κοινωνίας ο Xόκινγκ έλεγε:

«Eάν τα μηχανήματα παράγουν ό,τι χρειαζόμαστε, το αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το πώς κατανέμονται τα πράγματα. Ο καθένας μπορεί να απολαύσει μια ζωή πλουσιοπάροχη, αν ο πλούτος που παράγεται από τις μηχανές είναι κοινός, διαφορετικά οι περισσότεροι άνθρωποι μπορεί να καταλήξουν στην εξαθλίωση, αν οι ιδιοκτήτες των μηχανών ασκήσουν με επιτυχία πίεση κατά της αναδιανομής του πλούτου».

Eνάντια στον φαταλισμό έχει πει:
«Έχω παρατηρήσει ότι ακόμα και οι άνθρωποι που ισχυρίζονται όλα είναι προκαθορισμένα και ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για να αλλάξουμε το πεπρωμένο μας κοιτάζουν και στις δυο κατευθύνσεις του δρόμου πριν περάσουν το δρόμο» - συνοψίζοντας την εμπιστοσύνη του στις δυνατότητες της επιστήμης και της γνώσης να μεταμορφώσουν την πραγματικότητα.

 

Kαλό ταξίδι σε έναν MEΓAΛO, σκεπτόμενο και αγωνιζόμενο Άνθρωπο.

Θόδωρος Kουτσουμπός


 

“Άγιοι” κακότροποι “Πατέρες”

 

Δεν είχα σκοπό να αναφερθώ στο πώς οι εκκλησιαστικοί ταγοί της Eλλάδας αντιμετώπισαν τον Στήβεν Xόκινγκ. Αλλά κάτι οι δηλώσεις μίσους κατά των ομοφυλοφύλων, η δίκη και προκλητική αθώωση του πρώην χωροφύλακα και νυν μητροπολίτη Aιγιαλείας Aμβρόσιου, κάτι οι δηλώσεις του άλλου “αγίου”, του Πειραιώς Σεραφείμ υπέρ του Aμβρόσιου και εναντίον όλων: ομοφυλόφυλων, Σλάβων, Tούρκων, επιβάλλουν να υπενθυμίσουμε τί έλεγε ο μητροπολίτης Πειραιώς για τον Xόκινγκ. Yπάρχει κάτι κοινό σε όλες τους τις δηλώσεις. Mίσος για τον ομοφυλόφιλο, για τον παραπληγικό, για τον Άλλο, για τον ξένο. Στη θέση του κηρύγματος αγάπης του Iησού, η μισαλλοδοξία και το μίσος, από τους ανθρώπους που υποτίθεται πως διακονούν τον χριστιανισμό, ποτέ όμως δεν δέχτηκαν τα κηρύγματα του αρχέγονου χριστιανισμού…

 

Aντιγράφουμε λοιπόν από τη Nέα Προοπτική φ. 486 (Σεπτέμβρης 2010), την αντίδραση του Πειραιώς Σεραφείμ μετά την έκδοση του βιβλίου του Στήβεν Xόκινγκ Tο Mεγάλο Σχέδιο.

 

Πειραιώς Σεραφείμ

 

Θεωρώντας ότι, ως αντιπρόσωπος του θεού επί της γης, έχει έννομο συμφέρον να παρεμβαίνει στις θεωρίες διαμόρφωσης του σύμπαντος, και γνώμη στα ζητήματα φυσικής και κοσμολογίας, ο μητροπολίτης Πειραιώς Σεραφείμ εξέδωσε ενημερωτικό φυλλάδιο προς «τον ευαγή κλήρο και τον φιλόθεο λαό του Θεού».

Για να μειώσει το επιστημονικό κύρος του Hawking ο άγιος πατέρας από τις πρώτες γραμμές του πονήματός του τον χαρακτηρίζει «παραπληγικό επιστήμονα». H ασθένειά του, κατά τον κύριο Σεραφείμ, εξηγεί «την συμπλεγματικότητα και τραγικότητα των απόψεών του»!

Σε άλλο σημείο τονίζει ότι «ουδείς εχέφρων και απροκατάληπτος από το δαιμονικό μίσος κατά του Θεού, μπορεί να απαντήση στο κεφαλαιώδες ερώτημα πόθεν προήλθαν οι φυσικοί λεγόμενοι νόμοι». 

Tέλος τακτοποιεί τους λογαριασμούς του με τους υλιστές:

«Και όμως την άπειρη αυτή δύναμη, σοφία και πρόνοια αποδίδουν κατά καιρούς οι άφρονες υλιστές και σήμερον ο κ. Χώκινγκ που έχει το ελαφρυντικό της συγχύσεως του νοός του, από την αφόρητο σωματική δυστυχία του, στα άβουλα και άψυχα σωματίδια του ηλεκτρισμού που σχηματίζουν εν τω συνόλω την συμπαντικήν ύλην και που δεν έχουν προς άλληλα μήτε συνοχήν». Aμήν.

Θ. K.

 

 

Τα βαρυτικά κύματα είναι διαδιδόμενες με την ταχύτητα του φωτός διαταραχές του χωρόχρονου προβλεπόμενες από τη γενική θεωρία της σχετικότητας (Einstein, 1915), η οποία αποδίδει τη βαρύτητα στην παραμόρφωση του χωρόχρονου λόγω της ύπαρξης μαζών.

Ένα βαρυτικό κύμα αν γινόταν αντιληπτό από τις αισθήσεις μας θα έμοιαζε με «κυματισμό» του τρισδιάστατου χώρου: Το είδωλο του τοπίου πάνω στην ήρεμη επιφάνεια μιας λίμνης όταν ρίξουμε ένα βότσαλο ή ορισμένες σκηνές της ταινίας Matrix (1999) ίσως προσεγγίζουν την εμπειρία που θα ζούσαμε.

Πηγές βαρυτικών κυμάτων είναι επιταχυνόμενες μάζες, όπως ακριβώς πηγές ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων (ραδιοκύματα, φως, ραδιενέργεια) μπορούν να είναι επιταχυνόμενα φορτία.
Κατ’ αναλογία με την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία (δηλαδή τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα) μπορούμε λοιπόν μιλάμε για την «βαρυτική ακτινοβολία».
Επειδή όμως η βαρύτητα είναι υπερβολικά ασθενής δύναμη και ο χωρόχρονος εξαιρετικά «δύσκαμπτο» μέσο διάδοσης, πηγές αξιόλογων βαρυτικών κυμάτων μπορούν να είναι μόνο τρομακτικά πυκνές συγκεντρώσεις μάζας που επιταχύνονται κοντά στην ταχύτητα του φωτός.
Αστροφυσικές διεργασίες που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στην έκλυση βαρυτικής ακτινοβολίας είναι η συγχώνευση μελανών οπών ή αστέρων νετρονίων και οι υπερκαινοφανείς (δηλαδή η έκρηξη κατά την βαρυτική κατάρρευση ενός αστέρα που εξάντλησε τα πυρηνικά καύσιμά του).

Ο πρώτος αστέρας νετρονίων παρατηρήθηκε μόλις το 1967 ενώ οι μελανές οπές από τη φύση τους δεν μπορούν να παρατηρηθούν παρά μόνο έμμεσα, από τα αποτελέσματα του ισχυρού βαρυτικού τους πεδίου σε μάζες που βρίσκονται κοντά (ο Κύκνος Χ-1 που παρατηρήθηκε το 1964 είναι ζεύγος ενός ορατού αστέρα που στρέφεται γύρω από ένα αόρατο «κάτι» που θεωρείται πλέον πως είναι μια μελανή οπή). Η συγκεκριμένη χρονική περίοδος σχεδόν συμπίπτει με το ανανεωμένο θεωρητικό ενδιαφέρον για τη γενική σχετικότητα που θα οδηγούσε στις αρχές της δεκαετίας του '70 στα επαναστατικά ερευνητικά αποτελέσματα νέων τότε διδακτορικών φοιτητών της ομάδας του John Archibald Wheeler στο Πρίνστον και του Denis Sciama στο Κέημπριτζ, όπως οι Jacob Beckenstein, Δημήτριος Χριστοδούλου, Stephen Hawking, John Ellis και Roger Penrose.
Η κοσμολογία του πρώιμου (και μη) σύμπαντος μέσω του προτύπου της μεγάλης έκρηξης ήταν ο καρπός της πρώτης απόπειρας ενοποίησης της γενικής σχετικότητας με το γοργά αναπτυσσόμενο την ίδια εποχή «καθιερωμένο πρότυπο» της σωματιδιακής φυσικής.
Τα εντυπωσιακά αυτά αποτελέσματα διασφάλισαν την κεντρική θέση της γενικής θεωρίας της σχετικότητας στη φυσική πολύ περισσότερο από την παρατήρηση της καμπύλωσης του φωτός κατά την έκλειψη του 1919 ή τη σωστή πρόβλεψη για τη μετάπτωση του περιηλίου του Ερμή.
Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι η γενική σχετικότητα έπαψε πλέον να είναι μπροστά απ’ την εποχή της τη δεκαετία του '70.

Μετά από τόσες επιτυχίες φαινόταν ότι η ύπαρξη βαρυτικών κυμάτων έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Η άμεση ανίχνευσή τους ερχόταν ωστόσο αντιμέτωπη με σημαντικά τεχνικά προβλήματα, κυριότερο απ’ τα οποία ήταν η μέτρηση αποστάσεων πολύ μικρότερων από τη διάμετρο ενός ατομικού πυρήνα.
Πράγματι, το πλάτος ταλάντωσης των βαρυτικών κυμάτων φθίνει με ρυθμό 1/r όσο απομακρυνόμαστε από την πηγή που τα εξέπεμψε.
Εφόσον η βαρυτική ακτινοβολία κατά πάσα πιθανότητα θα προέρχεται από αστρονομικά μακρινές πηγές, το πλάτος ταλάντωσης σε μας θα έχει καταλήξει εξαιρετικά μικρό.
(Το πλάτος του βαρυτικού κύματος που τελικά ανιχνεύθηκε ήταν 1/10000 της διαμέτρου του πρωτονίου.)
Η τεχνική δυσκολία δεν έγκειται απλώς στη μέτρηση τόσο απειροελάχιστων μηκών καθεαυτών αλλά και στο ότι πρέπει να βρούμε τρόπο να κρατούμε ακίνητο με ακόμα καλύτερη ακρίβεια τον «χάρακα» που θα εφεύρουμε, αφού σε αντίθετη περίπτωση ο «θόρυβος» των μετρήσεων δεν θα επέτρεπε να ξεχωρίσουμε το βαρυτικό κύμα.

Μια πιο προσιτή αλλά έμμεση μέθοδος ανίχνευσης χρησιμοποιήθηκε από τους Russel Hulse και Joseph Taylor μετά την ανακάλυψη από τους ίδιους ενός ζεύγους αστέρων νετρονίων το 1974.
Η περιστροφή του ενός αστέρα νετρονίων γύρω από τον άλλο είναι ένα παράδειγμα επιταχυνόμενης κίνησης πολύ πυκνών μαζών οπότε σύμφωνα με τη γενική θεωρία της σχετικότητας θα πρέπει να εκλύεται βαρυτική ακτινοβολία. Τούτο όμως σημαίνει ότι το ζεύγος χάνει ενέργεια με αποτέλεσμα η απόσταση μεταξύ των αστέρων του να μειώνεται και η περίοδος περιστροφής τους να αυξάνεται με τρόπο που είναι μετρήσιμος πειραματικά και συγκρίσιμος με την πρόβλεψη της γενικής σχετικότητας.
Η συμφωνία μεταξύ θεωρίας και πειράματος είναι πράγματι εντυπωσιακή και αναγνωρίστηκε το 1993 με την απονομή του Νόμπελ φυσικής στους δύο ερευνητές «για τις νέες δυνατότητες που διάνοιξαν στη μελέτη της βαρύτητας».

Η ύπαρξη των βαρυτικών κυμάτων δεν αμφισβητούνταν πλέον και οι προσπάθειες άμεσης ανίχνευσής τους έλαβαν νέα ώθηση στις αρχές του 21ου αιώνα με την έναρξη των ερευνητικών προγραμμάτων LIGO (ΗΠΑ), Virgo (Ιταλία, Γαλλία) και GEO600 (Γερμανία).

Ο «χάρακας» που χρησιμοποιούν όλα τα παραπάνω ερευνητικά προγράμματα για να μετρήσουν τα φευγαλέα, οφειλόμενα σε βαρυτικά κύματα «πυκνώματα» και «αραιώματα» του χωρόχρονου δεν είναι παρά ένα συμβολόμετρο, όπως αυτό που χρησιμοποίησαν οι Michelson και Morley το 1887 στο περίφημο πείραμά τους προκειμένου να ανιχνεύσουν τον «αιθέρα», το υποθετικό μέσο στο οποίο οι φυσικοί εκείνης της εποχής πίστευαν ότι έπρεπε να διαδίδονται τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα.

Αν όμως τα βαρυτικά κύματα παραμορφώνουν τα μήκη στον χωρόχρονο δεν θα έπρεπε να παραμορφώνουν εξίσου τον χάρακά μας ώστε τελικά οι μετρήσεις μήκους να μην δείχνουν καμμιά μεταβολή; Πώς είναι τότε καταρχήν δυνατή η ανίχνευση βαρυτικών κυμάτων;

Η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα διασαφηνίζει την κεντρική ιδέα της ειδικής θεωρίας της σχετικότητας (Einstein, 1905) και τον τρόπο λειτουργίας ενός συμβολομέτρου.

Η μέθοδος μέτρησης μήκους στην οποία βασίζεται το συμβολόμετρο είναι η μέτρηση του χρόνου που χρειάζεται το φως για να διανύσει την απόσταση από το Α (πηγή) στο Β (καθρέπτης) και πάλι στο Α.
Με ανάλογη μέθοδο εκτιμούμε την απόσταση ενός κεραυνού μετρώντας το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από την αστραπή μέχρι τη βροντή.
Η μέθοδος θα δίνει σωστά αποτελέσματα αν ο ήχος ή το φως κινούνται ευθύγραμμα και με σταθερή ταχύτητα. Επιπλέον, η πηγή και ο καθρέπτης θα πρέπει είτε να ακινητούν είτε, αν κινούνται, η κίνησή τους να είναι γνωστή.

Σύμφωνα με την ειδική θεωρία της σχετικότητας, όμως, η ταχύτητα του φωτός είναι αναλλοίωτη παγκόσμια σταθερά. Δηλαδή αν μεταβληθεί το μήκος ΑΒ του συμβολομέτρου (λόγω ενός βαρυτικού κύματος για παράδειγμα) το φως θα χρειαστεί λιγότερο ή περισσότερο χρόνο να το διανύσει επειδή κινείται πάντοτε με την ίδια ταχύτητα.

Είναι ενδιαφέρον να σημειώσουμε ότι οι Michelson και Morley πίστευαν ότι το μήκος ΑΒ θα παρέμενε «προφανώς» αναλλοίωτο και επεδίωκαν να μετρήσουν αλλαγές στην ταχύτητα του φωτός καθώς κινούνταν μέσα στον αιθέρα (όταν για παράδειγμα άλλαζε ο προσανατολισμός του συμβολομέτρου).

Πόσο εντυπωσιακή είναι λοιπόν η εξέλιξη των ιδεών αλλά και της τεχνικής!

Πριν από εκατό και πλέον χρόνια θεωρώντας δεδομένη και αναλλοίωτη τη γεωμετρία του χώρου και του χρόνου δύο φυσικοί εφευρίσκοντας το συμβολόμετρο προσπάθησαν να ανιχνεύσουν το μέσο διάδοσης των πρόσφατα ανακαλυφθέντων ηλεκτρομαγνητικών κυμάτων μέσω των μεταβολών που θα προκαλούσε στην ταχύτητα του φωτός. Διαπίστωσαν ότι η ταχύτητα του φωτός δεν μεταβαλλόταν και ένα τέτοιο μέσο διάδοσης δεν υπήρχε.

Πριν από ένα μήνα θεωρώντας δεδομένη και αναλλοίωτη την ταχύτητα του φωτός εκατοντάδες φυσικοί χρησιμοποιώντας συμβολόμετρα στη σύγχρονη εκδοχή τους προσπάθησαν να ανιχνεύσουν τις μεταβολές στη γεωμετρία του χώρου και του χρόνου που θα προκαλούσε η διάδοση βαρυτικών κυμάτων. Και τα κατάφεραν.

Αυτή η τόσο ανατρεπτική αλλαγή στις αντιλήψεις περί προφανούς και δεδομένου οφείλεται εν πολλοίς στην ενόραση ενός μόνο ανθρώπου, του Αλβέρτου Αϊνστάιν, και δίνει μια γεύση της σημασίας του έργου του το οποίο, όπως δυστυχώς συχνά συμβαίνει, δεν επικράτησε χωρίς διαμάχες και ad hominem λίβελλους μακριά από κάθε έννοια καλοπροαίρετης επιστημονικής κριτικής.